Εισαγωγικό σχόλιο από τον ΠΡΟΜΗΘΕΑ ΠΥΡΦΟΡΟ
Του Μανώλη Σκαρσουλή 
Εισαγωγικό σχόλιο από τον ΠΡΟΜΗΘΕΑ ΠΥΡΦΟΡΟ τεύχος 32 σε καταγραφή Στέργιου Μανουρά.
Ο πρώτος Κρητικός που έγινε φιλικός ήταν ο πατέρας του Δημητρίου Μανουήλ Βερνάρδος από το Νέυς Αμάρι που εγκαταστάθηκε το 1811 στο Ιάσιο. Την 1η Σεπτεμβρίου 1818 μυήθηκε και έδωσε όρκο στη Φιλική Εταιρεία της οποίας έγινε σημαίνον στέλεχος. Ο Μανυήλ Βερνάρδος την διετία 1819-1820 μύησε με την σειρά του επτά φιλικούς, μεταξύ των οποίων και τρεις Κρητικούς: Μανουήλ Καλλικράτη, Δημήτρη Βλαστό και Γρηγόριο Καλλονά. Ο Καλλονάς το 1821 εμύησε τους : Μελχισεδέκ Τσουδερό ηγούμενο Πρέβελη, Γεώργιο Τσουδερό, Μιχαήλ Κουρμούλη κρυπτοχριστιανό, Γεώργιο Κουρμούλη κρυπτοχριστιανό.
ΛΟΓΟΣ ΕΠΙΚΕΙΔΙΟΣ Ι.Ε. Τυπάλδου
Καταπονηθείς κατά τας τελευταίας ημέρας της νόσου του Γεν. Αρχιάτρου Περ. Σούτσου, μεθ’ ου δια μακροχρονίου οικογενειακής φιλίας συνεδέετο, και θέλων να επαρκέσει εις την πολύμοχθον υπηρεσίαν, ήτις είχεν επ’εσχάτων ανατεθεί αυτώ, υπέκυψεν εις το μοιραίον τέλος πλήρης έτι δράσεως και ζωής. Νεαρώτατος καταταχθείς ως Στρατιωτικός ιατρός, προσέφερε την υπηρεσίαν του κατά την επανάστασιν της ιδιαιτέρας πατρίδος του Κρήτης εν Κισάμω μάλιστα εφονεύθη υπό Τουρκικής σφαίρας ο ημίονος ούτινος επέβαινε και κατεκυλίσθη ευτυχώς άνευ άλλης βλάβης.
Φιλόπονος και εργατικός άνευ θορύβου και επιδείξεων μετέφρασεν εις γλαφυράν γλώσσαν, συνεργαζόμενος μεθ’ ετέρου συναδέλφου του, τα δερματικά του Hardy, κάτοχος όσον ολίγοι της τε ιδίας γλώσσης και της Γαλλικής συνειργάσθη μετά του μαρκησίου Saint- Hilere εις την μεταγλώττισιν εις το Γαλλικόν του ποιήματος του Ερωτοκρίτου. Τας μεγαλυτέρας όμως υπηρεσίας προσέφερε κατά τα μεθοριακά νοσηλεύσας 105 βαρέως τραυματισθέντας περιέσωσε πάντας, πλην δυο, τινών διέσωσε τα μέλη, άτινα άλλοι ειδικοί και έγκριτοι χειρουργικοί έκρινον ως απολεσθέντα. Ως Υγει9νομικός δ’ Επιθεωρητής επέδειξεν σπάνιον δι’ημάς σθένος.
Τις δεν ενθυμείτε τον ευφυέστατον και επιχάριτον αυτόν άνδρα, τον αφελή και πλήρη Αττικού άλατος, όστις υπό ατημέλητον εξωτερικόν ενέκρυπτε τοσούτον ευγενή αισθήματα; Όστις παντού εξεπλήρωσε αθορύβως το καθήκον του μη επιδιώκων ψευδείς διαφημίσεις και κενάς επιδείξεις;
Ο θάνατός του καταλείπει κενόν δυσαναπλήρωτον, πολλήν δε την λύπην εις τους εκ του σύνεγγυς γνωρίσαντας τον άνδρα.
Ως συμπλήρωμα δε της περί αυτού νεκρολογίας παραθέτομεν ώδε τον υπό του ιατρού κ. Σολ. Χωματιανού εν τω ναώ του Αγ. Γεωργίου εκφωνηθέντα επικήδειον εκ μέρους των Υγειονομικών Αξιωματικών του στρατού.
ΛΟΓΟΣ ΕΠΙΚΗΔΕΙΟΣ ΣΟΛΩΝΟΣ Ν. ΧΩΜΑΤΙΑΝΟΥ
Στρατιωτικού Ιατρού
Ο εις μετά τον άλλον σβέννυνται οι του ημετέρου στερεώματος πλησιφαείς αστέρες ο εις μετά τον άλλον εκλείπουσι και ες αεί αφ’ημών απέρχονται ακαίρως φευ λίαν, οι επιφανέστεροι των εν τω στρατώ συναδέλφων.
Ενώ εισέτι δεν επρόλαβε να συνθλιβή το χώμα όπως ισοπεδώση την γην, υφ’ήν προ ολιγίστων μόλις ημερών ετάφη έτερος επιφανής και σεβαστός εν τω στρατώ συνάδελφος, ο Γενικός Αρχίατρος Περικλής Σούτσος και ιδού ήδη χαίνων ανορύσσεται τάφος όπως υποδεχθή εν τοις κόλποις αυτού και εγκλείση και άλλον εξ ίσου επιφανή και αγαπητόν εν τω στρατώ συνάδελφον και φίλον, τον Αρχίατρον Δημήτριον Βερνάρδον, ούτινος, η φθονερά Άτροπος, η εκλεκτών θυμάτων άπληστος, ιταμώς απέκοψε το νήμα της ζωής, ακαίρως λίαν, και εν πλήρει ακμή, διανοίας και σώματος.
Μη άρα βάσκανον όμμα εφθόνησε το ευεργετικόν προς την ανθρωπότητα σωματείον τούτο των Ασκληπιάδών; ή μήπως ολέτειρα του Άδου Νέμεσις καρπαλίμως κατ’ αυτού επέπεσεν, όπως εκδικηθή δι’ όσας καθ’ εκάστην από των κόλπων του υφαρπάζει και περισώζει πολυτίμους ανθρώπων υπάρξεις, νυχθημερόν και ακαταπύστως εν κινδύνω αγωνιζόμενον προς τα φθοροποιά εκείνου στοιχεία;
Μη άρα γ’ο χάρων ωργίσθη καθ’ημών και δια του δρεπάνου του ηθέλησε να καταρρίψη πρόρριχα και διασπάση τα πολυτιμότερα και ευθαλέστερα των εν τω τέως ευανθεί λειμώνι ημών ανθέων, καθιστών ούτως αυτόν ξηρόν κατ’ επιφάνειαν και άγωνον; ή μήπως η σεπτή και επιφανής των άρτι προαποιχομένων διαπρεπών συναδέλφων χορεία, εν η προεξάρχουσι τα ονόματα του Μαράτου και Σούτσου, του Βασιλείου και Παπαζήση, του Αλεξ, Τράϊμπερ και άλλων, μετεκαλέσατο παρ’εαυτή και τον Δ. Βερνάρδον όπως συμπληρώση την εν τοις ουρανοίς διαπρεπή και φαεινήν εκείνην πλειάδα, αποστερούσα ούτως ημάς της προσφιλούς αυτού παρουσίας και της πολυτίμου συνεργασίας του;
Εις των επιφανεστέρων του Ελληνικού Στρατού Ασκληπιαδών, προσωπικότης δυσαναπλήρωτος, ήτο και ο Αρχίατρος Δ. Βερνάρδος προσφυώς λίαν δυνάμενος να παραβληθή προς τους διάττοντας εκείνους αστέρας, οίτινες εν τη πορεία αυτών, όσον δήποτε βραχείν και αν ή αύτη, καταλείπουσαν αιγλίαεσσαν τροχιάν κη ευκόλως αποσβεννυμένην, αλλά παραμένουσαν όπως διαφωτίζη επί μακρόν το στερέωμα.
Τις εξ ημών των εκ του σύνεγγυς γνωρισάντων αυτόν ή οπωσδήποτε μετ’αυτού σχετισθέντων θέλει ποτέ λησμονήσει και δεν θέλει αείποτε ενθυμείσθαι τον αφελή και απέριττον, τον ευγενή και αξιοπρεπή, τον σοβαρόν και ενταυτώ φιλομειδή, τον χαριτολόγον και ετοιμόλογον, τον πράον και γαλήνιον, τον αγαθιόν και φιλόφρονα. τον αμερόληπτον και ακέραιον, τον πολυπαθή και λεπτώς φιλοσσκώμμωνα αγαπητόν τούτον συνάδελφον, τον πλείονα ίσως ευφυή ανέκδοτα ή έτη εν τω βία αυτού αριθμούντα;
Ευγενής γόνος της ευάνδρου νήσου Κρήτης ο Δημ. Βερνάρδος εγεννήθη κατ’ Αύγουστον του 1839. Τυχών δ’ επιμεμελημένης και Ελληνοπρεπούς παρά των γονέων αυτού ανατροφής, μετά ευδόκιμου εν τη Ιατρική Σχολή του ημετέρου Πανεπιστημίου σπουδήν ανηγορεύθη Διδάκτωρ της Ιατρικής, και ως τοιούτος κατετάγη εις τον στρατόν, κατά Μάϊον του 1862, ως δόκιμος ιατρός. Έκτοτε δε προσκαίρως μόνον απεξεδύθη την του Ασκληπιάδου τήβεννον περιβληθή την πανοπλίαν του Άρεως και αγωνισθή εν τοις αιμοβαφέσι πεδίοις της γενετείας αυτού πατρίδος, εν έτοι 1866, ως οπαρχηγός ευαρίθμου ιδιοσυντηρήτου σώματος, όπου και διεκρίθη κατά την μάχην του Βαφέ, καθ’ήν και ετραυματίσθη. Μετά δε την εις Ελλάδα επάνοδόν του, δις κατ’επανάληψιν εν τη Εσπερία επί μακρόν τελειοποιηθείς εν τη Ιερά του Ασκληπιού τέχνη, δεν εβράδυνε να καταλάβη επιφανή εν τε τω Υγειονομικώ του Στρατού Σώματι και τη κοινωνία θέσιν, ήν διετήρησεν εξ ίσου περίβλεπτον και αξιοπρεπή μέχρις εσχάτων.
Καθ’ην δ’εποχήν η παρ’ ημών Ιατρική φιλολογία διετέλει εν σπαργανώδει καταστάσει, δι’έλλειψιν επαρκών ελληνικών συγγραφών, ο δ. Βερνάρδος εν συνεργασία μεθ’ετέρου επίσης εγκρίτου εν τω στρατώ συναδέλφου, επλούτησε τάυτην δια της λαμπράς και καλλιεπούς μεταφράσεως του περί Δερμικών Νοσημάτων συγγράμματος του Hardy, ευεργετικός αποβάς ούτω προς την σπουδάζουσαν Ακαδημαϊκήν νεολαίαν.
Αλλά και εν πλείσταις άλλαις περιπτώσεσι, ιδία δε κατά τας τελευταίας μεθοριακάς συμπλοκάς (του 1886), ο αυτός ακάματος της Ιεράς του Ασκληπιού τέχνης λειτουργίας, ευεργέτησεν το Ελληνικόν Στρατόν και δι’αυτού μέγα μέρος της Ελληνικής κοινωνίας, και ελάμπρυνε το εν Ελλάδι Υγειονομικόν του στρατού Σώμα, περισώσας από βεβαίου θανάτου, δια της εξόχου αυτού χειρουργικής ικανότητος και της ακαταπονήτου δραστηριότητος και επιμελείας του, πολλούς βαρέως ετυραυματισμένους του Ελληνικού στρατού άνδρας, ους περιέθαλψε μετά πατρικής όλως μερίμνης και αφοσιώσας, ως Διευθυντής του Στρατιωτικού Νοσοκομείου Λαρίσσης.
Φιλάνθρωπος δ’ από φύσεως και χαρακτήρος ο Δ. Βερνάρδος προθύμως παρείχε την εαυτού συνδρομήν και την από της ιεράς του Ασκληπιού επιστήμης εμικουρίαν προς πάντας ήν τε στρατιωτικοί ή πολίται, ην τε πένητες ή πλούσιοι ετύγχανον ούτοι.
Τοιούτος εν σκιαγραφία ως τε επιστήμων και ως άνθρωπος ο προσφιλής ημών φίλος και συνάδελφος Δημ., Βερνάρδος, την πρόωρον απώλειαν του οποίου εγκαρδίως θρηνεί σήμερον σύμπας ο Υγειονομικός Κλάδος, και μεθ’ημών πάντες οι γνωρίσαντες αυτόν και ειδότες τιμάν την αρετήν. Τοιούτον άνδρα απώλεσεν η στρατιωτική Υγειονομική υπηρεσία και η πολιτεία. Ευγενές θύμα του προς εκείνην καθήκοντος, όπερ μετά θρησκευτικής ευλαβείας, μέχρις εσχάτων, και πάσχων έτι, εν ατομικώ κινδύνω, κοπιωδώς επετέλει, και της προς ταύτην ακραιφνούς αφοσιώσεως.
Εγώ δ’ ευτυχήσας να συνυπηρετήσω υπό Σε, εφ’ ικανόν χρόνον, πολυκλαύστε και αγαπητέ συτνάδελφε, εν τω Στρατιωτικώ Νοσοκομείω Λαρίσσης, κατά την προμνησθείαν κρίσιμον εποχήν της τελευταίας επιστρατείας, και δυνηθείς να εκτιμήσω εκ του σύνεγγυς την έξοχον ικανότητα και δραστηριότητά Σου, ως και τας περικοσμούσας Σε πολλάς και ποικίλας αρετάς, και να συνδεθώ μετά Σου δι’ αμοιβαίας εκτιμήσεως και ειλικρινούς φιλίας και αγάπης, παρήγορον ευρίσκω ανακούφισιν απευθύνων Σοι τον ύστατον τούτον αποχαιρετισμόν, εκ μέρους των εν τω Υγειονομικώ Σώματι, του στρατού συναδέλφων, εις ένδειξιν της προς Σε μεγάλης ημών εκτιμήσεως και απείρου απάντων ημών αγάπης.
Αλλ’ αμφιβάλλων αν ηδυνήθην ν’ανταποκριθώ επαξίως προς την των συναδέλφων εντολήν και την Σην αξίαν, καθ’όσον επιλείπει μοι κατά την στιγμήν ταύτην και γαλήνη ψυχής και πνεύματος ηρεμία, ήθελον μάλλον προτιμήσει να εστερούμην ολοκλήρως της δυνάμεως του ομιλείν ή να ποιώμαι ταύτης χρήσιν εν παροιμαίαις θλιβεράς περιστάσεσι.
Αιωνία σου η μνήμη αγαπητέ και σεβαστέ ημών συνάδελφε και φίλε !
Πηγή: Ιατρική Εφημερίς του Στρατού 1890-1897