Τα ευάλωτα σημεία της νομισματικής ένωσης αποκαλύφθηκαν. Η υπόσχεση ήταν ότι η Ευρωζώνη θα προστάτευε
τα μέλη της από τις νομισματικές κρίσεις αλλά, όπως πολλοί προειδοποιούσαν, οι πιστωτικές κρίσεις αντικαθιστούν τις νομισματικές κρίσεις – και οι πιστωτικές κρίσεις τείνουν να είναι πολύ χειρότερες.
Γιατί η νομισματική ένωση οδήγησε σε πιστωτικές κρίσεις; Μια απάντηση είναι ότι οι αποκλίσεις ανάμεσα στα σχετικά κόστη οδηγούν σε διαρθρωτικές εμπορικές ανισορροπίες – μεγάλα εξωτερικά ελλείμματα όταν οι λιγότερο ανταγωνιστικές οικονομίες λειτουργούν κοντά στο πλήρες τους παραγωγικό δυναμικό. Ο ιδιωτικός ή ο δημόσιος τομέας πρέπει τότε να δαπανήσουν πολύ περισσότερα από τα έσοδά τους για τη διατήρηση της πλήρους απασχόλησης. Η υπερβάλλουσα δαπάνη πρέπει κατά συνέπεια να χρηματοδοτηθεί από το εξωτερικό. Στο τέλος αυτός ο δανεισμός εξαφανίζεται. Όταν ο δανεισμός γίνεται μέσω του τραπεζικού συστήματος, όπως έγινε στην Ιρλανδία και την Ισπανία, καταλήγουμε σε πρώτο στάδιο σε χρηματοπιστωτική κρίση. Αν ο δανεισμός γίνεται μέσω του δημόσιου τομέα, όπως έγινε στην Ελλάδα, η κρίση εκδηλώνεται πρώτα στα δημόσια οικονομικά. 
Μια απάντηση που πάει σε μεγαλύτερο βάθος είναι πως τα κοινά επιτόκια εμφανίζονται πολύ χαμηλά σε ορισμένα κράτη μέλη. Στην περίπτωση της Ευρωζώνης το γεγονός ότι τα παγκόσμια επιτόκια ήταν χαμηλά και η ζήτηση των οικονομικών του ευρωπαϊκού πυρήνα ασθενής επιδείνωσαν αυτή την επίπτωση. Τα υπερβολικά χαμηλά επιτόκια τροφοδότησαν μεγάλες φούσκες αξιών και πιστωτική έκρηξη στις περιφερειακές οικονομίες. Αυτές με τη σειρά τους ενθάρρυναν την έκρηξη των κατασκευών. Υπό αυτές τις συνθήκες, αυτό που ο ύστερος Γκαλμπρέιθ αποκαλεί ‘βρώμικο χρήμα’ αυξάνεται, για να εξαφανιστεί στο κραχ. Καθώς το χρηματοπιστωτικό σύστημα βυθίζεται, η οικονομία καταρρέει και τα δημόσια οικονομικά που ήταν φαινομενικά ισχυρά την περίοδο της ανάπτυξης, επιδεινώνονται δραστικά.
Το αποτέλεσμα είναι μια μεγάλη πιστωτική κρίση. Σε συνθήκες κυμαινόμενης συναλλαγματικής ισοτιμίας, μέρος των πιέσεων εκτονώνεται με την αύξηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας στην περίοδο της ανάπτυξης και την πτώση της κατά την ύφεση. Η κατάρρευση του νομίσματος αποκαθιστά την ανταγωνιστικότητα και την ανάπτυξη όπως συνέβη στις αγορές της Ασίας που σαρώθηκαν από την κρίση του 1990. Σε μια νομισματική ένωση όμως, αυτές οι βαλβίδες ασφαλείας έχουν χαθεί. Στη θέση τους έχουμε μια πιστωτική κρίση που είναι ταυτόχρονα και κρίση ανταγωνιστικότητας. Η λύση για την απώλεια της ανταγωνιστικότητας είναι μια δραστική πτώση των τιμών. Μόνο που αυτό το μέτρο επιδεινώνει την πιστωτική κρίση: έχουμε αποπληθωρισμό με χρέος, όπως καλά γνωρίζει η Ιρλανδία.
Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο μια νομισματική κρίση είναι λιγότερο κακή από μια πιστωτική κρίση. Αλλά κι ένα εθνικό χρεοστάσιο δυναμιτίζει την εμπιστοσύνη στο κράτος που είναι η βάση της νομικής και πολιτικής τάξης. Μια τραπεζική κρίση είναι εξίσου επιβλαβής. Μια νομισματική κρίση από μόνη της όμως όχι.
Συνεπώς σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να κατανοήσουμε την κρίση της Ευρωζώνης. Στην παλιότερη εποχή του Ευρωπαϊκού Νομισματικού Συστήματος υπήρχαν νομισματικές κρίσεις σε χώρες της ευρωπαϊκής περιφέρειας, όπου το ελληνικό, το ιρλανδικό, το πορτογαλικό, το ισπανικό, το ιταλικό και τα άλλα νομίσματα κατέρρεαν έναντι του παλαιού γερμανικού μάρκου.
Σήμερα η Ευρωζώνη πρέπει να αντιμετωπίσει τις πιστωτικές της κρίσεις. Αλλά δεν τα καταφέρνει καλά. Παρά τους ηρωικούς αυτοσχεδιασμούς, οι δείκτες κινδύνου του δημόσιου χρέους των λιγότερο αξιόπιστων χωρών έχουν αγγίξει τρελά επίπεδα. Οι αγορές αγνοούσαν τους κινδύνους τον καιρό της ανάπτυξης και επιτέθηκαν βάναυσα στα πιο ασθενή μέλη του ευρώ μόλις άρχισε η ύφεση.
Η υποκείμενη δυναμική των πιστωτικών κρίσεων μοιάζει πολύ με τη δυναμική των νομισματικών κρίσεων. Σε μια νομισματική κρίση οι κυβερνήσεις υποχρεώνονται να προσφέρουν τόσο υψηλά επιτόκια που υπονομεύουν την αξιοπιστία τους αντί να την ενισχύουν. Στις πιστωτικές κρίσεις είναι οι αγορές που επιβάλλουν αυτά τα αβάσταχτα επιτόκια. Μια αξιόπιστη χώρα έχει χαμηλά επιτόκια που ενισχύουν την εμπιστοσύνη. Μια χώρα που στερείται αξιοπιστίας έρχεται αντιμέτωπη με επιτόκια που υπονομεύουν την εμπιστοσύνη. Οι προσδοκίες λειτουργούν σαν αυτό-εκπληρούμενη προφητεία. Αυτό το σχήμα είναι που βλέπουμε σήμερα να αναδύεται στο χρέος των περιφερειακών χωρών της Ευρωζώνης: χώρες με χαμηλή ανάπτυξη και μεγάλα δημόσια ελλείμματα δεν μπορούν να υποσχεθούν επαρκή δημοσιονομική σύσφιξη προκειμένου να ενισχύσουν την αξιοπιστία τους, εξαιτίας των υψηλών επιτοκίων που οφείλουν να καταβάλουν. Η λιτότητα μπορεί να μην αποδώσει την αξιοπιστία που υπόσχεται.
Επομένως μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο τι πρέπει να κάνουν οι επιμέρους χώρες και η Ευρωζώνη; Καταρχήν, όχι ό,τι έγινε στην περίπτωση της Ιρλανδίας. Το ιρλανδικό τραπεζικό σύστημα είναι κάτι χειρότερο «από πολύ μεγάλο για να αφεθεί να πτωχεύσει». Είναι πολύ μεγάλο για να σωθεί. Το πρώτο καθήκον ενός κράτους είναι να σωθεί το ίδιο, όχι να φορτώσει στους φορολογουμένους τους τις υποχρεώσεις των τραπεζών προκειμένου να διασώσει τους άστοχους πιστωτές. Αν η Ευρωζώνη δεν αποτελεί ‘ένωση μεταβιβάσεων’ αυτό πρέπει να δουλεύει και με τους δύο τρόπους. Δεν είναι δυνατό οι φορολογούμενοι ενός κράτους να διασώζουν τους φορολογούμενους άλλων κρατών από την ανάγκη να σώσουν τις δικές τους τράπεζες εξαιτίας των τρελών τους επιλογών.
Το ιρλανδικό κράτος πρέπει να σωθεί το ίδιο μέσα από τη δραστική αναδιάρθρωση των υποχρεώσεων των τραπεζών. Πολύ απλά το τραπεζικό χρέος δεν μπορεί να είναι δημόσιο χρέος. Αν το τραπεζικό χρέος είναι δημόσιο χρέος οι τραπεζίτες θα πρέπει να θεωρούνται δημόσιοι λειτουργοί και οι τράπεζες δημόσιες υπηρεσίες. Είναι σαφές ότι θα πρέπει να πληρώσουν οι πιστωτές.
Αυτό όμως αφήνει απέξω τα κράτη. Αυτό που χρειάζεται σε ό,τι αφορά τα κράτη, όπως αναγνωρίζουν και οι ηγέτες της Ευρωζώνης, είναι ένας συνδυασμός γενναιόδωρης χρηματοδότησης μαζί με αναδιάρθρωση χρέους. Η γενναιόδωρη χρηματοδότηση έχει στόχο να αντιστρέψει τις αυτό-εκπληρούμενες προφητείες του πανικού. Η αναδιάρθρωση είναι για την αναγνώριση της πραγματικότητας της αφερεγγυότητας. Η διαχείριση του συνδυασμού των δύο πάντως παρουσιάζει πολλές δυσκολίες.
Παρόλα αυτά, όσο χρήσιμα και αν είναι τα συγκεκριμένα φάρμακα, η συμμετοχή στην νομισματική ένωση έχει αλλάξει την οικονομική θέση των κρατών μελών, που στερούνται από τα εργαλεία της δικής τους κεντρικής τράπεζας και της νομισματικής ευελιξίας. Κατά συνέπεια είναι πολύ πιο πιθανό να καταλήξουν σε μια στάση πληρωμών από ό,τι συνήθως παλαιότερα – και αυτό είναι που συνειδητοποιούν οι αγορές. Η μοναδική διέξοδος είναι η ανάληψη δράσης για αγορά κρατικών ομολόγων από την ΕΚΤ ή μια δημοσιονομική ένωση που θα σώζει τα μέλη που αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Και οι δύο αυτές επιλογές θεωρούνται ωστόσο αδιανόητες. Πρώτα πρέπει να βγει η Γερμανία από την Ευρωζώνη.
Επομένως το μεγάλο ερώτημα δεν είναι πια αν η Ευρωζώνη μπορεί να αποφύγει ένα κύμα δημοσιονομικών ή χρηματοπιστωτικών κρίσεων. Είναι αν θα επιβιώσει η νομισματική ένωση. Το πρόσφατο άρθρο του Ισπανού Χοσέ Ιγκνάσιο Τορεμπλάνκα από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων της Μαδρίτης στους Financial Times που διαμαρτύρεται για τα προβλήματα που δημιουργεί στη χώρα του η Γερμανία υποδηλώνει πως η απάντηση μπορεί να είναι και ‘όχι’.
Το ζήτημα είναι κυρίως πολιτικό, όχι οικονομικό. Μια νομισματική ένωση μπορεί να αντέξει τα εθνικά χρεοστάσια. Το θέμα είναι αν τα κράτη μέλη εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο διακανονισμός του ευρώ παραμένει επωφελής γι’ αυτά. Η δυσκολία για τις πλεονασματικές χώρες είναι ότι θα πρέπει ή να χρηματοδοτήσουν τις ελλειμματικές, ή να αποδεχτούν την εξωτερική προσαρμογή ή να ωθήσουν την Ευρωζώνη στην απόκτηση εξωτερικού πλεονάσματος. Η δυσκολία για τις ελλειμματικές χώρες είναι ότι το κόστος αποχώρησης από την Ευρωζώνη είναι να βρεθούν αντιμέτωπες με μια κρίση χρέους. Αν είχαμε ήδη ένα χρεοστάσιο, το κόστος θα έμοιαζε πιο μικρό. Αν οι χώρες θεωρήσουν ότι η είσοδος στο ευρώ σημαίνει ότι αντικατέστησαν τις νομισματικές κρίσεις με πιστωτικές κρίσεις με τις οποίες δεν μπορούν να πετύχουν ούτε καν την αποκατάσταση της ανταγωνιστικότητας και της ανάπτυξής τους, μπορεί να δουν την νομισματική ένωση ως ‘κακή συμφωνία’. Και η πολιτική κόλλα να λιώσει. Τέτοιες καταστροφές συμβαίνουν. Εξαρτάται από τα μέλη να δουν τι θα κάνουν.
sofokleous10.gr