Του Μανώλη Σκαρσουλή
Τα βασανιστήρια που σημάδεψαν το ανθρώπινο σώμα διαμέσου των χιλιετιών συνεχίζονται και σήμερα, τα ίδια ακριβώς ή σε παραλλαγές, σε πάμπολα σημεία του πλανήτη. Ακρωτηριασμοί με σπάθα από δήμιο της κρατικής εξουσίας ή με μπαλνταδομάχαιρα από παρακρατικούς βασανιστές. Δημόσιοι λιθοβολισμοί, όπως στον κόσμο της Παλαιάς Διαθήκης. Ζεμάτισμα με καυτό λάδι, κοχλαστό νερό ή με λειωμένο ελαστικό. Στρεβλώσεις, θρυμματισμός οστών, εξαρθρώσεις και συνθλίψεις άκρων. Ομαδική εκτύφλωση ύποπτων κακοποιών με διάτρηση της κόρης των ματιών με χρήση χημικών οξέων. Στραγγαλισμοί κρατουμένων με τη «γκαρόττα» του ισπανικού μεσαίωνα. Ανάρτηση βαρών από τους όρχεις. Ο βασανισμός κρατουμένων σε λακτίσματα γεννητικά όργανα αλλά και η συστροφή ή σύνθλιψη των όρχεων, συχνά με ειδικό εργαλείο, είναι από τα παλαιότερα μερτύρια στα δεσμωτήρια της εξουσίας ή στα άντρα των παρακρατικών σε πολλές χώρες. Πολυώδυνο βασανιστήριο και συγρχόνως βαρειά ψυχική δοκιμασία, ως απειλή και εκβιασμός. Υπήρξε από τις προσφιλέστερες μεθόδους των στρατοκρατών της Αργεντινής κατά την περίοδο της δικτατορίας. Αφηγείται ένα θύμα το 1978: «Αφού με έδεσαν άρχισαν να μου στρίβουν τους όρχεις, δεν ξέρω αν με τα χέρια ή με κάποιο εργαλείο. Δεν είχα\ξαναδοκιμάσει φοβερότερους πόνους. Ήταν σαν να μου έδεναν με σκοινί ναύλον λαιμό, εγκέφαλο, στομάχι, να τα έλειωναν». Βασανισμός υπόπτων με τρομοκρατία με σύνθλιψη των γεννητικών οργάνων. Κακοποίηση αντιφρονούντων κρεμασμένων ανάποδα. Το μεσαιωνικό μαρτύριο του νερού. Βελόνια κάτω από τα νύχια χεριών και ποδιών. Πνιγμονή ως την ασφυξία με δηλητηριώδη σκόνη. Ευνουχισμός αντικαθεστωτικών. Εγκλεισμός αλυσοδεμένων κρατούμενων σε βαθείς ραβδισμοί, μαστιγώσεις και διαπομπεύσεις. Κινητοί θάλαμοι βασανιστηρίων με μηχανολογικό εξοπλισμό για ανακρίσεις μέχρι θανάτου. Μεταβατικά αποσπάσματα βασανιστών. 
Τα βασανιστήρια συνεχίζονται και σήμερα. Όχι μόνο στα τυραννικά ή αυταρχικά καθεστώτα όπου έχουν καταλυθεί ή υπολειτουργούν οι ελεύθεροι θεσμοί. Χωρίς καμιά νομοθετική ή δικαστική κάλυψη. Με εντολή μόνο ή ανοχή της πολιτικής εξουσίας. Παρά την παγκόσμια καταδίκη των βασανιστηρίων για οποιαδήποτε αιτία, σε ειρήνη ή σε πόλεμο, παρά τις συνταγματικές κατοχυρώσεις και παρά τις διεθνείς συμφωνίες. Φυσικά, καμιά κυβέρνηση δεν παραδέχεται ότι γίνονται βασανισμοί αντιφρονούντων ή διαφωνούντων στα κρατητήρια της επικρατείας της.
ΣΤΑ ΑΝΑΚΡΙΤΙΚΑ ΑΔΥΤΑ
Όσα διαδραματίζονται στα ανακριτικά άδυτα δεν φτάνουν σχεδόν ποτέ στη δημοσιότητα. Γιατί ο κρατούμενος, ένοχος ή όχι, για οποιοδήποτε αδίκημα δεν αποτολμά να αναμετρηθεί με τους δεσμοφύλακές του που ενσαρκώνουν την εξουσία, αποφεύγει, σχεδόν πάντοτε να καταγγείλει τον βασανισμό του. γνωρίζει πως δυσκολεύει η επιβαρύνει τη θέση του, πως ανοίγει λογαριασμούς επικίνδυνους και κυρίως πως δεν θα γίνει πιστευτός χωρίς οφθαλμοφανή και αδιαμφισβήτητα τεκμήρια – ανύπαρκτα λ.χ. στους βασανισμούς με ηλεκτρόδια και φάλαγγα – αντιμετωπίζοντας έτσι δίωξη για ψευδή καταμήνυση. Έπειτα ο ίδιος ο ποινικός κρατούμενος θεωρεί συνήθως φυσικό επακόλουθο τον δαρμό και την κάθε λογής κακομεταχείρισή του κα εντελώς αδιανόητη τη διαμαρτυρία.
Ο κίνδυνος από την ελαστικότητα της κοινωνίας και τις ειδολογικές διακρίσεις των κρατουμένων που βασανίζονται είναι καταφανής. Εκείνοι που βασανίζουν σήμερα ύποπτους εγκληματικών πράξεων για απόσπαση πληροφοριών ή ομολογιών θα βασανίζουν αύριο πολίτες για το φρόνημά τους. τα στεγανά και το ανεξέλεγκτο, η ανεκτικότητα και οι διαφορισμοί υποθάλπουν την ψυχολογία της αυθαιρεσίας και του αυταρχισμού, καλλιεργούν αναστολές και φόβους, καταστρατηγούν τα ανθρώπινα δικαιώματα και υπονομεύουν τους ελεύθερους θεσμούς και τη δημοκρατία.
Ο ΒΑΣΑΝΙΣΤΗΣ
Ο βασανιστής δεν βασανίζει από έκρηξη οργής ή μίσους. Συνήθως βασανίζει εν ψυχρώ γιατί έχει δικαίωμα και εντολή να βασανίσει, γιατί στα ενδότερα της εξουσίας τα βασανιστήρια δεν θεωρούνται παράπτωμα η παραβίαση νόμου αλλά υπηρεσιακό χρέος. Ο βασανιστής συγκεντρώνει την εκτίμηση των προϊσταμένων του, προστατεύεται από την εξουσία που συνέχεται μονίμως από το σύνδρομο «τάξη και ασφάλεια» και ανησυχεί για το πολιτικό κόστος που συνεπάγεται ο δημόσιος έλεγχος από την Αντιπολίτευση και τον Τύπο με την εγκληματικότητα και οποιαδήποτε διαταραχή η κρίση στον κοινωνικό βίο. Βασανίζει γιατί οι χώροι των ανακριτικών διαδικασιών είναι αδιαπέραστοι και ι ίδιες οι διαδικασίες απόρρητες. Βασανίζει γιατί το θύμα, απομονωμένο από τον έξω κόσμο, συνειδητοποιεί πως βρίσκεται στο έλεος των βασανιστών του. Βασανίζει γιατί δεν φοβάται δημόσιο έλεγχο, γιατί δεν στηλιτεύεται και, κυρίως, γιατί δεν τιμωρείται. Και, τέλος, γιατί έχει εξασφαλίσει την κατανόηση των «καλών πολιτών», των «νομιμοφρόνων» αλλά και των ανυποψίαστων, ώσπου η βία και η αυθαιρεσία θα χτυπήσουν και τη δική τους πόρτα.
Και θα βασανίζει ως τη στιγμή που ο βασανιστής – οπουδήποτε, οποιοδήποτε, για οποιαδήποτε αιτία και κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες ασκεί βία σε κρατούμενο – θα θεωρείται από το κοινωνικό σύνολο απεχθής κακούργος, πολυμίσητο, αποκρουστικό και απόβλητο άτομο και ο βασανισμός οποιασδήποτε μορφής όχι απλώς αδίκημα αλλά ατιμωτικό στίγμα, πράξη βδελυρή, διοικητικά και ανιχνεύσιμη, έγκλημα που δεν πραγράφεται ποτέ. Όταν η πρόσβαση στους κρατούμενους θα είναι ελεύθερη, όταν θα ανοίγουν τα κελιά για τους οικείους, τους συνηγόρους, τον Τύπο. Όταν θα αναλάβει η ίδια η κοινωνία τον έλεγχο των δεσμωτηρίων για να προστατεύει την ιερότητα του ανθρώπινου σώματος, την ψυχική και πνευματική υπόσταση του ατόμου.
Ο βασανιστής είναι σάρξ εκ της σαρκός του συστήματος και στυλοβάτης της εξουσίας, όπως ο δήμιος σε όλα τα δεσμοτικά καθεστώτα. Πώς είναι δυνατόν ή Αρχή που αξιοποιεί και γι’ αυτό ευλογεί σιωπηρά τον βασανισμό να αναζητήσει και να τιμωρήσει τον βασανιστή; Αντίθετα διασφαλίζει την ανωνυμία του με τη σιωπή και την παρασκηνιακή ευαρέσκεια. Δεν αρκεί, επομένως, ο δρακόντειος νόμος κατά των βασανιστηρίων αφού πρόκειται για κυνήγι φαντασμάτων. Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι μέγιστο αγαθό και θα ήταν αφέλεια, ουτοπία ή εφησυχασμός να εμπιστευθεί η κοινωνία την προάσπισή τους στην εξουσία. Είναι δική της υπόθεση και δικό της χρέος.
Η εξουσία που κατατυραννεί και εκμηδενίζει τον πολίτη με φανερούς και κρυφούς καταναγκασμούς πρέπει να ξεγυμνωθεί, να ανασυρθεί από το αμαρτωλό ημίφως, να απομυθοποιηθεί. Για να γελοιοποιηθεί το ηγεμονικό της ύφος, η αυθεντία του πεφυσιωμένου «ιερατείου» της, ο τρομοκρατικός και κούφιος λόγος, η επίδειξη μεγαλείου –χλιδή, Αυλές, μέγαρα, κουστωδίες, υψηλά τείχη, προσκυνητές, υμνωδοί, γελωτοποιοί και γλοιώδεις κόλακες – που διαιωνίζουν την αντιλαϊκότητα και τον αυταρχισμό της.
Ο βασανιστής δεν γεννιέται, γίνεται. Στα αστυνομικά τμήματα και τις στρατονομίες, στα στρατόπεδα και τις φυλακές, στα σωφρονιστικά καταστήματα και ψυχιατρεία. Με τις ευλογίες σχεδόν πάντοτε της εξουσίας, με τη σιωπηρή συγκατάθεσή της – στην καλύτερη περίπτωση δεν βλέπει, δεν ακούει, υποκρίνεται άγνοια ή απορρίπτει διαψεύδοντας – και κυρίως με τη σιγουριά του βασανιστή και των εντολέων του για προστασία και ατιμωρησία. Με την κρυφή και φανερή διαπαιδαγώγηση από τους μηχανισμούς της εξουσίας αλλά και από την Παιδεία, τον Τύπο και την Εκκλησία. Με τη διεργασία του φανατισμού που ενσταλάζεται μεθοδικά ώστε να ενστερνισθεί ο βασανιστής την πεποίθηση πως τα θύματα του είναι εχθροί της κοινωνίας και του έθνους, άτομα επικίνδυνα, κατώτερα όντα, εκτός νόμου και πως τα βασανιστήρια αποτελούν επιβεβλημένη τιμωρία ή λογική και δίκαιη ανταπόδοση, πράξη νόμιμη και θεάρεστη.
Στα καθεστώτα βίας και τυραννίας καλλιεργείται συστηματικά ή αντίληψη ότι μια κατηγορία πολιτών, μια φυλετική, πολιτική ή κοινωνική μειονότητα, μια ιδεολογία και γενικά όλοι οι αντιφρονούντες συναποτελούν άτομα δεύτερης κατηγορίας, περιθωριακά, «εθνικώς απαράδεκτα», χωρίς ανθρώπινη υπόσταση. Όταν διαποτισθεί ο μηχανισμός του αυταρχικού καθεστώτος με αυτό το πνεύμα των διακρίσεων, ο βασανιστής ανακηρύσσεται άξιο τέκνο της πατρίδας που εκτελεί ιερή, ακόμα και ηρωική αποστολή.
Ο βασανιστής είναι δημιούργημα της εξουσίας. Εντάσσεται στο σύστημα και ακολουθεί μια παράδοση. Βασανίζει όπως βασάνιζε ο προκάτοχός του. Και ο αυριανός θα υιοθετήσει τις δικές του μεθόδους. Αναπαράγεται έτσι ο βασανισμός, γίνεται μέθοδος εργασίας, δοκιμασμένη, εύκολη, ίσως και ευχάριστη.
ΛΕΥΚΑ ΒΑΣΑΝΙΣΤΗΡΙΑ
Στις φτωχές χώρες η δημοκρατία νοσεί και τα καθεστώτα καταφεύγουν, σχεδόν πάντοτε, σε μεθόδους αστυνομικού καταναγκασμού ή στρατοκρατίας. Είτε επιδιώκουν να απορρίψουν την κηδεμονία των πλούσιων και ισχυρών κρατών, είτε είναι εξαρτημένες, οι ελεύθεροι θεσμοί καταλύονται και η εξουσία επιστρατεύει τα βασανιστήρια. Στο μεταξύ ένα άλλο πρόβλημα, το δημογραφικό, τροφοδοτεί στον τρίτο κόσμο την καταπίεση και τη βία. Οποιαδήποτε βελτίωση της παραγωγής εκμηδενίζεται από τη νέα στρατιά των πεινασμένων στομάτων. Όσο μεγαλώνει το εθνικό προϊόν από τον εκβιομηχανισμό τόσο περισσότερο εξαθλιώνονται τα φτωχά στρώματα του πληθυσμού, της αγροτιάς δηλαδή και των εργατών. Αποτέλεσμα: πληθυσμιακή διόγκωση των αστικών κέντρων, συγκέντρωση πλούτου σε λίγα χέρια, οικονομική κρίση, ανεργία, εξαθλίωση, κοινωνικός αναβρασμός, πολιτική κρίση, πραξικοπήματα, δικτατορίες, λαϊκές εξεγέρσεις, ανταρτοπόλεμοι, κατασταλτικές επεμβάσεις της εξουσίας, τρομοκρατία, βία και πάλι βασανιστήρια.
Ποτέ στην ιστορία δεν βασανίστηκαν άνθρωποι όσο στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο και στις δεκαετίες που ακολούθησαν. Και ποτέ τα αποτελέσματα δεν ήταν τόσο δραστικά, τόσο επίφοβα και ανησυχητικά. Αλλά χειρότερη απειλή διαγράφεται σήμερα στον ορίζοντα. Την τεχνολογική επανάσταση – το πέρασμα από τη βιομηχανική εποχή στον αιώνα της πληροφορικής – συνακολουθεί μια άλλη επανάσταση, η ριζική αναπροσαρμογή των μεθόδων βασανισμού. Όλα προοιωνίζουν ότι την παραδοσιακή τεχνική των σωματικών πόνων θα διαδεχθεί η τεχνολογία που συντρίβει το μυαλό, σκοτώνει τη σκέψη και, κυρίως, ελέγχει τη συνείδηση. Οι αυριανοί βασανιστές – η πρωτοπορία τους έχει κιόλας εμφανισθεί – δεν θα είναι ένστολοι επαγγελματίες σαδιστές που ποδοπατούν και κατασπαράζουν κορμιά, αλλά «υπερειδικοί» που εξουθενώνουν και τις ψυχές. Όχι πια τα προϊστορικά εργαλεία βασανισμού – ρόπαλα και σκοινιά και κνούτα, πυρωμένα σίδερα και ηλεκτρόδια – αλλά χημικές ουσίες και οροί. Ζυγώνει η εποχή των «λευκών» βασανιστηρίων. Όχι πια ουρλιαχτά και αίματα και δυσώδη δεσμωτήρια με λάσπη από ούρα και περιττώματα, αλλά επεμβάσεις εργαστηρίου, ατομικές ή ομαδικές, άμεσες η από απόσταση, για αλλαγή ή προσαρμογή της συμπεριφοράς των πολιτών – η τηλεόραση δρέπει τους πρώτους καρπούς – για την πειθήνια υπακοή σε επιταγές, για τη μεταβολή του ψυχισμού και τη διάβρωση του πνεύματος, για τη δολοφονία των ιδεών, το αλυσόδεμα της σκέψης και την κατάλυση της διαφωνίας και του αντίλογου.
Στα παραδοσιακά βασανιστήρια το θύμα μπορεί, ανάλογα με την ψυχική του καρτερία, να νικήσει τον δήμιό του, να μη μιλήσει, να μην υποκύψει. Αλλά με τα ψυχοκτόνα μέσα της νέας τεχνολογίας η αντίστασή του εκμηδενίζεται επειδή καταρρέει και σβήνει η προσωπικότητα.
Πηγή: «Βασανιστήρια και εξουσία» Κυριάκου Σιμόπουλου
