Κλικ στη φρικαλεότητα και τη ματαιότητα του πολέμου
Γράφει ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΟΥΔΑΚΗΣ
20 Μαΐου 1941: Ο κρητικός ουρανός κρύβεται από τα αλεξίπτωτα των ναζιστικών δυνάμεων που αμολούν τα «σιδερένια» πτηνά και η φρίκη στο νησί αρχίζει. 20 Μαΐου 2013: Την ημέρα αυτή της 72ης επετείου της Μάχης της Κρήτης η έκθεση «ΚΛΙΚ ΘΑΝΑΤΟΥ» εγκαινιάζεται, παρουσιάζοντας αυτή τη φρίκη. Αυτή τη φρικαλεότητα και τη ματαιότητα του πολέμου, που το μόνο που αφήνει πίσω του είναι το στυγνό αποτέλεσμα του θανάτου και της καταστροφής. 
Η καθιερωμένη σχετικά με τη Μάχη της Κρήτης και την περίοδο της κατοχής έκθεση φωτογραφίας του συμπολίτη μας ερευνητή-συλλέκτη φωτογραφικών ντοκουμέντων, Δημήτρη Σκαρτσιλάκη δε θα μπορούσε να λείπει από την ατζέντα των εκδηλώσεων για τη συμπλήρωση 72 χρόνων από το «κρητικό έπος». Και αν σε όλες τις συναφείς εορταστικές εκδηλώσεις έχουμε συνηθίσει να μιλάμε για την εποποιία των Κρητών, την ηρωική τους αντίσταση, την πρωτοφανή κατραπακιά των ναζιστικών δυνάμεων εδώ και τις πράξεις θυσίας των προγόνων μας, η εν λόγω έκθεση δεν έρχεται να μιλήσει και πάλι για αυτά. Έρχεται να τονίσει το απάνθρωπο και φρικιαστικό πρόσωπο του πολέμου, που δεν κάνει διακρίσεις, που έχει στοιχειώδεις κανόνες οι οποίοι καταπατούνται, που, στο όνομα του επιδιωκόμενου στόχου και της συνεπαγόμενης αντίστασης, δεν υπολογίζει σώματα και ψυχές…
Πρόκειται για την 6η έκθεση του Δημήτρη με ανέκδοτες- άγνωστες φωτογραφίες από τη Μάχη της Κρήτης, από την προσωπική του συλλογή του, η οποία έκθεση πραγματοποιήθηκε υπό την αιγίδα της Περιφέρειας Κρήτης, της Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνης και του Δήμου Ρεθύμνης. Φέτος η έκθεση έφερε, όπως προαναφέραμε, τον τίτλο «ΚΛΙΚ ΘΑΝΑΤΟΥ», καθώς επικεντρώνεται στο απάνθρωπο πρόσωπο του πολέμου, με σαφώς λιγότερο έως καθόλου ηρωική διάσταση. Η έκθεση αποτελούνταν από περίπου 80 φωτογραφίες, προσεκτικά επιλεγμένες για τη σκληρότητα και τη δραματικότητά τους. Οι εικόνες αυτές τραβήχτηκαν από Γερμανούς πολεμικούς ανταποκριτές, αλλά και από στρατιώτες-ερασιτέχνες φωτογράφους και αποτυπώνουν νεκρούς στο πεδίο της μάχης, τάφους, βομβαρδισμένες πόλεις, κατεστραμμένα χωριά, περισυλλογή και ταφή νεκρών, ανακρίσεις και εκτελέσεις Κρητικών. Οι φωτογραφίες που σίγουρα έκαναν περισσότερη εντύπωση και σόκαραν είναι εκείνες που απεικόνιζαν άψυχα κορμιά στρατιωτών, σχεδόν «ψημένα» από τη ζέστη και παραμορφωμένα από την πολυήμερη έκθεση τους στον καλοκαιρινό ήλιο. Οι φωτογραφίες αυτές μάλιστα χρησιμοποιήθηκαν από την γερμανική προπαγάνδα προς τόνωση του μίσους εναντίον των «αγρίων» κρητικών, που «έφεραν» σε τέτοια κατάσταση τα σώματα των νεκρών συμπατριωτών τους.
Δ. Σκαρτσιλάκης: «Είναι μια ‘‘άσχημη’’ έκθεση»
Ας δούμε όμως τι μας είπε ο ίδιος ο συλλέκτης για τη διαφορετική αυτή έκθεσή του και το περιεχόμενο της: «Η φετινή έκθεση είναι μια ‘‘άσχημη’’ έκθεση, πολύ σκληρή, που δείχνει το ωμό πρόσωπο του πολέμου, πέρα από το ρομαντισμό των ηρωικών πράξεων και όλα αυτά που έχουμε συνηθίσει να ακούμε από μαρτυρίες από τους προγόνους μας. Είναι λίγο διαφορετικό τώρα, βλέπουμε αποτυπωμένο στο χαρτί αυτά που δεν έχουμε συνηθίσει να ακούμε και φυσικά δεν έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε, δηλαδή τις απώλειες των αντιμαχομένων. Τις βλέπουμε με λεπτομέρειες όμως, δηλαδή βλέπουμε τις επιπτώσεις της ζέστης πάνω στους νεκρούς, καταστροφές που προκάλεσαν τα γερμανικά στρατεύματα καρέ-καρέ μάλιστα, εκτελέσεις, ομαδικούς τάφους, πτώματα και Ελλήνων και Γερμανών και Άγγλων και Αυστραλών.
Υπάρχει και ένα αφιέρωμα 5 φωτογραφιών από τον αεροναυτικό πόλεμο στην Κρήτη, ο οποίος στοίχισε πάρα πολλούς νεκρούς στην πλευρά των Συμμάχων. Ήταν στα ανοικτά τη Κρήτης και σκοτώθηκαν πάρα πολύ ναύτες, κάτι το οποίο δεν έχουμε συνηθίσει να συζητάμε γιατί δε μας άγγιξε εδώ πέρα, όμως έχει να κάνει με τη Μάχη της Κρήτης. Για πρώτη φορά εμφανίζονται 6 τραγικές φωτογραφίες από την καταστροφή της Κανδάνου. Ακόμα και στην Κάνδανο δεν έχουν τέτοιες φωτογραφίες. Βρέθηκαν τυχαία τώρα σε δύο άλμπουμ Γερμανών στρατιωτών».
Πολλές φορές στην κουβέντα μας, ο Δημήτρης τόνιζε ότι δε θέλει να χαρακτηρίσει το μήνυμα της έκθεσης ως αντιπολεμικό, καθώς εκφράζεται με ωμότητα η σκληρότητα του χαρακτήρα του πολέμου. «Δε θα πω ότι θέλω να περάσω ένα αντιπολεμικό μήνυμα, είναι τετριμμένο. Πρέπει να ταράξω λίγο τα νερά, να γίνει κάτι άλλο, διαφορετικό, να μη μένουμε στο ρομαντισμό των ηρωικών πράξεων, στο ότι πήγαιναν στη μάχη τραγουδώντας κλπ. Δεν είναι πανηγύρι ο πόλεμος, έχει τεράστια βαρύτητα αυτή η λέξη κι αυτό αποτυπώνεται ακριβώς πάνω στο χαρτί αυτήν τη στιγμή. Νομίζω τα λένε όλα οι φωτογραφίες. Θεωρώ όταν αν ήταν έγχρωμες θα ήταν πολύ πιο σοκαριστικές, αν και είναι, πιστεύω, ακόμα και τώρα. Ίσως και να κουράζει, αυτό το σοκαριστικό, δεν ξέρω, αλλά έχω δει ανθρώπους να έχουν συγκινηθεί ιδιαίτερα». Εμείς να προσθέσουμε ότι όσο κι αν δεν επιθυμεί ο συλλέκτης την έννοια «αντιπολεμικό μήνυμα» για την έκθεσή του, σίγουρα εκεί καταλήγει η ουσία της, επειδή ακριβώς αποτυπώνει το σκληρότερο και απεχθέστερο πρόσωπο των συνεπειών του πολέμου, που σοκάρει, παραδειγματίζει, σημαδεύει και σε υγιή μυαλά δεν επιτρέπει επ’ ουδενί την επανάληψη τέτοιων εικόνων.
Η φιλοδοξία του συλλέκτη
Ζητήσαμε από το Δημήτρη, μετά και την εφετινή επιτυχημένη παρουσία της έκθεσης του και την προσφορά του και πάλι στην ιστορική μνήμη, να μας πει για το μέλλον και τη φιλοδοξία που έχει το «μεράκι» του να βρει στέγη: «Όσο μπορώ θα προσφέρω στο ρεθεμνιώτικο κοινό από μια καινούρια θεματολογία με άγνωστες φωτογραφίες πάντα. Ο βασικός σκοπός είναι η δημιουργία ενός ειδικού χώρου, ο οποίος θα στεγάζει όλο αυτό το αρχείο -που θα ήθελα να επιμεληθώ εγώ- σε μόνιμη βάση ή τουλάχιστον για το καλοκαίρι. Θα είναι ιδανικό αν δημιουργηθεί ένα σημείο αναφοράς στην Κρήτη σε σχέση με αυτό το υλικό. Εγώ αυτή τη στιγμή έχω τουλάχιστον 2000 φωτογραφίες που αφορούν τη Κρήτη. Μιλάμε για ένα τύπο πολεμικού μουσείου με φωτογραφίες, αλλά και με αντικείμενα της κατοχής, καθώς υπάρχουν πολλοί ακόμη άνθρωποι που έχουν τέτοια, το οποία ευχαρίστως, νομίζω, θα δώριζαν σε μια τέτοια πρωτοβουλία. Νομίζω πως το Ρέθυμνο έχει μείνει πολύ πίσω στο θέμα ‘‘Μάχη της Κρήτης’’, την πρωτοκαθεδρία έχουν τα Χανιά, και καλά κάνουν. Έχουμε πολλά μέρη, πολλά μνημεία κι εδώ, αλλά είναι σε πολλούς άγνωστα. Πρέπει να τα δούμε κάποια στιγμή σοβαρά», ανέφερε στο «Ρ» σχετικά, περνώντας και ένα μήνυμα…
Αντί επιλόγου
Στο κομμάτι της δουλειάς του αυτής, ο Δημήτρης Σκαρτσιλάκης, που με τόσο κόπο και κόστος έχει χτίσει, είναι μόνος του και θέλει, όπως μας λέει, να είναι μόνος του. Υπογράμμισε πως υπάρχουν άτομα που ψάχνουν γενικά και στο Ρέθυμνο και στα Χανιά, ενώ παρόμοια αρχεία υπάρχουν και ανά τον κόσμο. «Τόσο όγκο υλικού δεν ξέρω αν υπάρχει κάποιος άλλος που να έχει. Έχω ένα φίλο συλλέκτη τον Ευτύχη τον Τζιρτζιλάκη του οποίου φιλοξενούμε στην έκθεση 3 φωτογραφίες από το δικό του αρχείο, ο οποίος έχει επίσης σημαντικό αρχείο». Κλείνουμε με αυτήν του τη δήλωση, θέλοντας να τονίσουμε ότι μακάρι να υπάρχουν άνθρωποι και δη πολύ νέοι ηλικιακά που αναζητούν την ιστορική μνήμη και με πάθος δουλεύουν για την διάσωση και τη διάδοσή της. Η εποχή το απαιτεί, η ανάγκη για ιστορική γνώση το απαιτεί, η ελπίδα για το μέλλον με επιτακτιική ματιά στο παρελθόν το απαιτεί. Κι αυτή η ματιά πρέπει να προέρχεται κυρίως από νεανικά μάτια, που θα μπορέσουν να δουν μπροστά και να «ξαναχτίσουν»…
