Από το ημερολόγιο του 2013 που δεν τυπώθηκε…
Επιμέλεια: Γιάννης Ηλιάκης, Νίκος Πολιουδάκης
Ο χρόνος περνάει αμείλικτος, δείχνοντας ότι το παρόν κρατάει μόνο ένα κλάσμα του δευτερολέπτου για τον καθένα μας. Η ζωή μας, λοιπόν, είναι γεμάτη παρελθόν, είτε αυτό που έχουμε ζήσει, είτε αυτό που υπήρχε πριν από εμάς. Εποχές άλλες, χωρίς ανέσεις με μόχθο, δυστυχία, αλλά και χαρά έχουν μείνει πίσω, αποτελώντας κομμάτι πλέον της ιστορίας για όλους εμάς τους νεότερους, που ευτυχήσαμε κατά κάποιον τρόπο να «περνάμε καλά». Όμως, επειδή «του κύκλου τα γυρίσματα που ανεβοκατεβαίνουν» δεν ξέρεις τι σου ξημερώνουν, θα πρέπει να είσαι οπλισμένος με τη γνώση του παρελθόντος για αν αποβλέπεις θετικά στο μέλλον, την κάθε επόμενη στιγμή, που επίσης κρατάει μόλις ένα κλάσμα του δευτερολέπτου.
Οφείλουμε να διδαχθούμε από το παρελθόν για ένα καλύτερο μέλλον, βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Διότι οι αμελητέες στιγμές του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος ανήκουν καθαρά στους ανθρώπους. Οφείλουμε να διδαχθούμε από τον πολιτισμό μας, από τη λαογραφία μας, από τις εποχές και τις δυσκολίες που -φαινομενικά- έχουν περάσει ανεπιστρεπτί. Μην ξεχνάμε ότι μια «επίθεση πολιτισμού» είναι όσο ποτέ αναγκαία και σε αυτό ο ζωντανός οργανισμός που λέγεται «εφημερίδα» οφείλει να βάζει ένα τουλάχιστον λιθαράκι. Έτσι και σήμερα, στο πλαίσιο αυτό το «Ρ» παρουσιάζει το ημερολόγιο 2013 «Ξώμαχοι και Μαστόροι» του χωριού Άγιος Κωνσταντίνος, το οποίο, δυστυχώς, δεν τυπώθηκε…
Το χωριό και οι δουλειές του
Ας δούμε όμως τι γράφει σχετικά με το χωριό, τα επαγγέλματα και τον αδιάκοπο μόχθο των ανθρώπων του παρελθόντος, ο συνεργάτης μας Γιάννης Ηλιάκης, γνωστός και για το συνεχή αγώνα του για τη διάσωση και ανάδειξη των υπερπολύτιμων αρχαιοτήτων της περιοχής:
‘‘Επαγγέλματα και ασχολίες των κατοίκων, που έχουν χαθεί με την επιδρομή της βιομηχανικής επανάστασης. Εργαλεία της αγροτικής, κτηνοτροφικής και καθημερινής ζωής, σήμερα βρίσκονται στα Μουσεία, όσα έχουν διασωθεί από την φθορά του χρόνου, την αδιαφορία των ανθρώπων, και ιδιαίτερα των νέων, όσων στερούνται παιδείας.
Τα χωριά είχαν αυτάρκεια αγαθών. Λιγοστά τα προϊόντα του μόχτου που ήταν περίσσιος και επίπονος για να τραφεί μια μεγάλη φαμελιά. Ο κύκλος του ψωμιού με το όργωμα, τη σπορά, το βοτάνισμα, το θέρισμα, το αλώνισμα, το λίχνισμα, το σάκιασμα, το κουβάλημα του καρπού και τα άχερα με τα χαράρια στην αποθήκη και στο στάβλο. Το άλεσμα του σταριού στο νερόμυλο ή στο χερόμυλο για το χόντρο τον ξυνό, τον γλυκό και τον συγκεραστό. Ένα σωρό σύνεργα να φτάσουμε στο αλεύρι. Το αλέτρι, τα γυνόλουρα, ο ζυγός, οι μουράγιες, η νημάτα-βουκέντρα. Το δρεπάνι, ο βολόσυρος, ο βόλιστας, το θρινάκι. Και τα βάσανα δεν τελειώνουν. Το ανάπισμα, το ζύμωμα στη σκάφη, το κάψιμο του φούρνου, ώσπου ν’ ανεβεί το ψωμί, το φούρνισμα και το ξεφούρνισμα. Ο πανιστής και το φτυάρι. Κι αν περισσέψει ζύμη, γίνεται και ένα κουλούρι ή και μια κικίνα, για τα μικρά. Όλα με το χέρι. Να μην επεκταθούμε στο βάσανο του κουβαλήματος στο νερόμυλο. Στο μυλωνά με τα εργαλεία του και την αρχιτεκτονική δομή του μικρού φυσικού εργοστασίου. Με τις τεχνικές, δημιούργημα της ανάγκης και των περιστάσεων.
Ατελείωτα προϊόντα από το στάρι, για να τραφεί μια μεγάλη φαμελιά. Πολλές φορές το ψωμί ήταν λιγοστό και η πείνα θέριζε σε καιρούς χαλεπούς, φτώχειας και ανάγκης με πολέμους και συμφορές. Ο κύκλος του λαδιού, με τις μαζώχτρες, τους ραβδιστάδες το άλεσμα στο μύλο. Με τα μυλαράκια, την κοφινίδα, το βίντσι, τις φάμπρικες, τις γούρνες, τα νερόλαδα τον κατσίγαρο, τα ντορμπάδια, το μίστατο. Κοπιώδης διαδικασία συχνά, με νυχτέρια, με τους λύχνους και τους μυλωνάδες.
Ο κτηνοτρόφος/ο βοσκός με τα οζά, το γάιδαρο, το άλογο και τα βούγια ήταν και γεωργός. Κάρπιζε τη γη με το μόχθο του που ήταν συνεχής. Από τα χέρια του ξωμάχου περνούσαν όλες οι δουλειές. Η ανάγκη τον έκανε πολυτεχνίτη για να ζήσει και να ικανοποιήσει τις ανάγκες της φαμελιάς. Μπάλωνε και τα στιβάνια του, έφτιαχνε και το δώμα με τον κύλιντρα, φρόντιζε τον ανηφόρα, επισκεύαζε την πόρτα και το παραθύρι, μπάλωνε και την παρασιά με άσπρουγα.
Έχτιζε τις χαλάστρες, μπάλωνε και το σομάρι. Όλες οι μικροδουλειές μα και οι μεγάλες πολλές φορές περνούσαν από τα ροζιασμένα χέρια του. Η ανάγκη, η ανέχεια, και η φτώχεια τον έκαναν ανύπνωτο, κατάκοπο, αΐσκιοτο και κακοκοιμισμένο. Από ήλιο σε ήλιο με το χιονιά και τον κατσίμαχο. Θέρος, τρύγος, περβόλι, χαλεπά, κουρά, χέλεμα, χαρούπι, καρύδια, κυνήγι. Και η σύντροφος έπρεπε να κατασταίνει όλο το νοικοκυριό. Ολημερίς στο σπίτι, στο στάβλο, στο χωράφι, στο περβόλι και σ’ όλα τα βάσανα της καθημερινής ζωής, με δυσκολίες και αντιξοότητες, που σήμερα η τεχνική και τεχνολογία έχουν κάνει πιο εύκολη τη διαβίωση και στο τελευταίο χωριό.
Εκτός από αυτά τα επαγγέλματα της ανάγκης και της διαβίωσης, πρέπει να αναφέρουμε και κάμποσα άλλα. Του χτίστη, του μαραγκού, του τσαγκάρη, της μοδίστρας, του χαρκιά. Επαγγέλματα που τα πήρε η βιομηχανία και τα μετάλλαξε. Και αν υπάρχουν ίχνη από αυτά, είναι λιγοστά. Επαγγέλματα που δεν χρησιμοποιούσαν μηχανές παραγωγής. Όλα έβγαιναν από το χέρι. Ποτέ δεν είχε αναπαμό ο άνθρωπος στο χωριό. Η ανάγκη τους κυνηγούσε συνέχεια.
Αναφέρουμε επίσης, το μελισσοκόμο, το μεταξά, το χασάπη, τον καφετζή, τον τρυγιδά, το γανωτζή. Θυμούμαστε το καρβουνοκάμινο, το ασβεστοκάμινο, το ρακοκάζανο. Μέσα στη φτώχεια και την παίδεψη, ποτέ δεν έλειψε η χαρά, το γέλιο, η καλοσύνη, η ανθρωπιά και όλες οι έμφυτες αρετές. Τα γλέντια και τα έθιμα γέμιζαν τη ζωή του χωριού, το σχολειό και ο δάσκαλος ήταν η καθημερινή αναφορά. Τις Κυριακές και τις σκολάδες μικρές και μεγάλες η εκκλησία γέμιζε. Ο Θεός κι οι Άγιοι ήταν και εκείνοι ζευγολάτες, βοσκοί, ξωμάχοι, πολυφαμελίτες, με το μόχθο, τις στεναχώριες και τις αγωνίες της επιβίωσης.
Φύγαν οι εποχές και χάθηκαν αυτές οι εικόνες. Αν κάποια εικόνα από έναν περαστικό φωτογράφο ξεχάστηκε σε κάποιο ντουλάπι ή σεντούκι, χάθηκε και κείνη από τη φθορά του χρόνου.
Ο κασιδόλυχνος στο τζάκι με το λιγοστό φως, φώτιζε οράματα προσδοκίες και ελπίδες για έναν καλύτερο κόσμο. Σήμερα τα τρανά φώτα του κόσμου δε μπορούν να φωτίσουν έστω και για λίγο το μεγάλο ζόφο του νέου μεσαίωνα, ένα στρατί, ένα μονοπάτι, ένα όνειρο.
Η απώλεια της ταυτότητας μας, συνεπάγεται κάθε κρίση, χωρίς ελπίδα. Τα πολύμορφα πολιτισμικά αγαθά συγκρατούν τις κοινωνίες από τη σήψη, την αλλοίωση και την αλλοτρίωση. Η μνήμη διατηρεί ζωντανό το λαό και η ιστορία του παρελθόντος σηματοδοτεί το παρόν και καθορίζει και το μέλλον. Το εφήμερο, «το κεραμεούν και το φαύλον» δεν προάγει τη ζωή. Η εκτροπή και ο αποπροσανατολισμός, η αδιαφορία και η απρέπεια προς το παρελθόν καταδικάζει στον ξεπεσμό και ιδιαίτερα τους νέους που προσδοκούν ένα νέο κόσμο καλύτερο. Με ποιες βάσεις όμως; Με τον μηδενισμό, την άρνηση και το γκρέμισμα κάθε πολιτισμικής και πνευματικής αξίας; Το εφήμερο του τίποτα οδηγεί νομοτελειακά στο πουθενά. Εις έρημον γην ερειπίων και χαλασμάτων. Ο καθείς ας μετρήσει την προσφορά του στην κοινωνία και τον πολιτισμό, ας κοιτάξει τα χέρια τι χτίζουν και ας πορευτεί. Ας κρατήσουμε -όποιο απόμεινε-ζωντανό και να μην το αφήσουμε να χαθεί.
Η ψεύτικη ευμάρεια που «απολαύσαμε» οδήγησε στην κρίση στη συμφορά στην κατάρρευση και στον ξεπεσμό, σε μια πνευματική έρημο της αδιαφορίας. «Στον αδιάφορο ταιριάζει να ’ναι σκλάβος». Για να θρηνεί πάνω στα ρέπια που ο ίδιος δημιούργησε με την ψεύτικη εφήμερη επιπόλαιη απερίσκεπτη και ιδιοτελή επιλογή του. Αντιστεκόμαστε στη φθορά και ιδιαίτερα στην αδιαφορία του κράτους, που αφήνει να χάνεται ο μεγάλος ελληνικός πολιτισμός, όλων των μορφών, όλων των εποχών. Και το χειρότερο; Περνά τα καταστροφικά του μηνύματα στο λαό.
Η εικόνα που αγκαλιάζει με μεράκι το χρόνο, το χαρακτήρα της εποχής και των ανθρώπων, μας δίνει νοσταλγία και γλυκιά ανάμνηση. Ανασέρνει λαχτάρες και συνειρμούς πολύμορφους και πολυποίκιλους, συναισθήματα πάθους και όνειρα που έφυγαν. Χρέος να διατηρήσουμε αρχειακά το υλικό που απόμεινε, μέσα στο θεσμό του Μουσείου.
Η έκδοση του μικρού αυτού ημερολογίου, είναι μήνυμα και στοχεύει σ’ αυτή την προσπάθεια. Συγκέντρωση υλικού, στην οποία καλούμαστε όλοι να βοηθήσουμε, για να διασώσουμε και να παραδώσουμε το παρελθόν στις νέες γενιές.’’
Αντί επιλόγου…
Κρίμα που δεν τυπώθηκε ποτέ το συγκεκριμένο ημερολόγιο, το οποίο θα αποτελούσε αναμφισβήτητα ένα πολύ μεγάλης αξίας υλικό για τη λαογραφία μας… Ωστόσο δε σημαίνει ότι οι προσπάθειες για τη διάσωση του παρελθόντος θα πρέπει να πτοούνται και να αποθαρρύνονται. Για αυτό εξάλλου το έντυπο παραμένει ακόμη ζωντανό. Για αυτό και η εφημερίδα όσο μπορεί υπηρετεί και εξυπηρετεί αυτό το σκοπό. Και όσο κι αν η τεχνολογία εξελίσσεται με αποτέλεσμα να παραγκωνίζονται βιβλία, έντυπα, εφημερίδες κλπ, τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αποτύπωση στο απτό χαρτί, το ξεφύλλισμα και την κυριολεκτική επαφή με το καταγεγραμμένο παρελθόν…