Στην αισθητική (τη φιλοσοφία της τέχνης) αναπτύχθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα το δόγμα «η τέχνη για την τέχνη».
Το δόγμα αυτό «εδίδασκε» ότι η τέχνη είναι «αυτάρκης», «αυτοσκοπός» και η θεματολογία της πρέπει να μένει μακριά από την κοινωνική πραγματικότητα.
Έτσι κατά την άποψη των οπαδών του αισθητικού αυτού δόγματος τα κοινωνικά φαινόμενα, τα κοινωνικά προβλήματα, οι αιτίες (και οι αίτιοι), που τα προκαλούν και η αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων πρέπει να μένουν έξω από το ενδιαφέρον, έξω από τη θεματολογία της τέχνης, γιατί διαφορετικά αυτή «εκχυδαΐζεται», μεταβάλλεται σε «πολιτικολογία».
Δεν ξέρω αν σήμερα υπάρχουν εργάτες (ή θεωρητικοί) της τέχνης, που να αποδέχονται αυτό το δόγμα αλλά όλοι οι αξιόλογοι δημιουργοί έμπρακτα το αγνόησαν.
Η τέχνη είναι μια από τις μορφές της κοινωνικής συνείδησης. Την κοινωνική συνείδηση τη συναπαρτίζουν οι αντιλήψεις, οι ιδέες, οι θεωρίες (ηθικές, πολιτικές, φιλοσοφικές, θρησκευτικές, αισθητικές κλπ) που υπάρχουν σε μια κοινωνία.
Η τέχνη λοιπόν σαν μια από τις μορφές της κοινωνικής συνείδησης δε μπορεί να μένει αμέτοχη και αδιάφορη για την κοινωνική πραγματικότητα. Η κοινωνική πραγματικότητα είναι το έδαφος πάνω στο οποίο φυτρώνει και αναπτύσσεται η τέχνη και θα ήτο αδύνατο και αδιανόητο το έδαφος, που τη γεννά και την τρέφει να την αφήνει αδιάφορη.
Ο σκοταδισμός και η αντιδραστικότητα του δόγματος «η τέχνη για την τέχνη» προκύπτουν νομίζω, αβίαστα από τα παραπάνω.
Οι σκέψεις αυτές, παλιές και ξεχασμένες προ πολλού μου ξανάρθαν με αφορμή τα ποιητικότατα ΑΝΤΙΠΟΙΗΤΙΚΑ του συνάδελφου και φίλου Γιώργη Φρυγανάκη που δημοσιεύονται ταχτικά, στην τοπική εφημερίδα «Ρέθεμνος» απ’ όπου δανείστηκα και του σημειώματός μου τον τίτλο.
Την ποιητικότητα των «ΑΝΤΙΠΟΙΗΤΙΚΩΝ» τη διεκδικούν και τη μοιράζονται: από την πλευρά του περιεχομένου η κοινωνική πραγματικότητα, που τα γεννά και τα τρέφει και από την πλευρά της μορφής ο ποιητικός λόγος και ο ελεύθερος στίχος που τα μορφοποιούν. Με τον ελεύθερο στίχο στερούνται μεν τα μετρικά στολίδια, κερδίζουν όμως σε ελευθερία έκφρασης, που ο δημιουργός τους αξιοποιεί με μαεστρία.
Ξεχωριστά στην ποιητικότητα των «ΑΝΤΙΠΟΙΗΤΙΚΩΝ» συμβάλλει η ζηλευτεί αρχαιογνωσία του φίλου Γιώργη ο οποίος από την αρχαιότητα (ιστορική και μυθολογική) επιστρατεύει τα εκάστοτε εναρμοστούντα πρόσωπα και γεγονότα, φορτωμένα με τον απεχθή συμβολισμό, που κουβαλούν για να στηλιτεύσει πρόσωπα και φαινόμενα του σήμερα.
Η κοινωνικού περιεχομένου θεματολογία, θα δικαιολογούσε από τη σκοπιά του δόγματος «η τέχνη για την τέχνη τον τίτλο «ΑΝΤΙΠΟΙΗΤΙΚΑ». Στην πραγματικότητα όμως η θεματολογία αυτή αποτελεί, όπως ήδη σημειώσαμε, τον ένα από τους δύο παράγοντες της ποιητικότητάς τους.
Θα έλεγα μάλιστα, χωρίς να ξέρω αν ήταν στις προθέσεις του δημιουργού, ότι ο τίτλος αυτός αποτελεί ειρωνική αποδοκιμασία του δόγματος «η τέχνη για την τέχνη.
Τα ΑΝΤΙΠΟΙΗΤΙΚΑ αποτελούν πρόσκληση για παραπέρα πλούσια και ενδιαφέρουσα «κουβέντα». Ο χώρος όμως ενός σημειώματος για μια τέτοια «κουβέντα» είναι στενός.
Μιχάλης Γρηγοράκης
