Επιμέλεια Θοδωρής Ι. Ρηγινιώτης
Η μόδα με τη γιόγκα (yoga: στα αρχαία ινδικά, «ένωση») και το διαλογισμό κάθε είδους ήρθε στο δυτικό κόσμο (και έφτασε στην Ελλάδα) με τους «ιεραποστόλους» του ινδουισμού της δεκαετίας του 1960 (αν και είχε προηγηθεί ο Βιβεκανάντα, γύρω στο 1900), με πιο γνωστό ίσως το Μαχαρίτσι Μαχές, που λάνσαρε τον «υπερβατικό διαλογισμό», τον οποίο, τουλάχιστον για μερικά χρόνια, εξασκούσαν και οι Μπητλς. Ακολούθησαν αναρίθμητοι βουδιστές και ινδουιστές «δάσκαλοι», που ήρθαν στις δυτικές χώρες προωθώντας διάφορες παραλλαγές του ινδουισμού και του βουδισμού, τη «Συνείδηση του Κρίσνα», το ζεν κ.τ.λ.
Ο δυτικός άνθρωπος, έχοντας εγκαταλείψει το χριστιανισμό των προγόνων του (που τον ήξερε μόνο στις παραφθαρμένες μορφές του καθολικισμού και του προτεσταντισμού), έπεσε με τα μούτρα σε αυτή τη νέα και εξωτική «πνευματικότητα», που ήταν κομμένη-ραμμένη στα μέτρα του: αν ήταν άθεος ή «αγνωστικιστής», τον άφηνε να είναι έτσι· του δίδασκε ότι «είναι ήδη θεϊκός», απλά δεν το έχει καταλάβει, ότι «ο Θεός είναι κάτι μέσα του», όχι Κάποιος που υπάρχει αντικειμενικά, ότι πρέπει «να ακολουθήσει τις επιθυμίες του» (όχι να κατανικήσει τα πάθη του ούτε να μετανοήσει για τις αμαρτίες του – φράση ταμπού για το σύγχρονο άνθρωπο). Του υποσχόταν ψυχική και σωματική ισορροπία, αρμονία, ευεξία, ακόμη και επαγγελματική και προσωπική επιτυχία. Τι άλλο ήθελε; 
Σήμερα τη σκυτάλη έχει πάρει το λεγόμενο κίνημα New Age, που σερβίρει μια μυστικιστική σούπα με πολλών ειδών διαλογισμό, φενγκ σούι, τάι τσι, ιδέες για τη μετεμψύχωση, το κάρμα, την αύρα, τη «θετική σκέψη» κ.π.ά., που αφήνουν στον άνθρωπο την ψευδαίσθηση ότι δεν έχει γίνει βουδιστής ή ινδουιστής, όμως τον ρυθμίζουν έτσι, που να νιώθει «μια χαρά» χωρίς να αφήνει καθόλου χώρο στη ζωή του για τη δική του πνευματική κληρονομιά, το χριστιανισμό. Όποια πέτρα κι αν σηκώσεις, περιοδικά, ιστοσελίδες, τηλεοπτικές εκπομπές, ακόμη και μερικά παιδικά παιχνίδια αλλά και ταινίες κινουμένων σχεδίων, θα βρεις από κάτω αυτά τα προϊόντα της Ανατολής, με τη μία ή την άλλη μορφή… Σ’ αυτά έχουν προστεθεί αστρολόγοι, μέντιουμ, σαμάνοι, θεραπευτές και ένα σωρό άλλα στοιχεία των αρχαίων ειδωλολατρικών θρησκειών.
Υποτίθεται ότι τα παραπάνω «δεν έχουν σχέση με καμιά θρησκεία και κανένα δόγμα». Όμως, ο «θεός» Κρίσνα διδάσκει τη γιόγκα στη «Μπαγκαβάντ Γκιτά» (ένα από τα ιερά βιβλία του ινδουισμού), ως μέσο για την ένωση του ανθρώπου με αυτόν (τον Κρίσνα – από τον οποίο «προέρχονται όχι μόνο τα καλά, αλλά και τα κακά»!), ενώ το περίφημο «μέγα μάντρα» ΟΜ που ψάλλει ο διαλογιζόμενος περικλείει τα ονόματα των τριών βασικών ινδουιστικών θεών Μπράχμα, Βίσνου και Σίβα (δηλ. είναι μια επίκληση σε ειδωλολατρικούς θεούς). Επιπλέον, πολλοί, που τα εφάρμοσαν για χρόνια, βεβαιώνουν πως η φύση τους είναι σκοτεινή, έφυγαν τρέχοντας και έγιναν ορθόδοξοι χριστιανοί, όπως ο π. Σεραφείμ Ρόουζ, ο Διονύσιος Φαρασιώτης, ο Κλάους Κένεθ, ο π. Σωφρόνιος Σαχάρωφ, κ.π.ά.
Ωστόσο, ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι πράγματι «δεν έχουν σχέση με θρησκεία ή δόγμα», δεν παύει να είναι μια ξένη παράδοση, κατάλληλη για εκείνους που την έχουν κληρονομήσει από τους προγόνους τους στην Άπω Ανατολή (από την Ινδία μέχρι την Ιαπωνία), άντε και για τους δυτικούς που δεν έχουν καμιά παράδοση, επειδή π.χ. είναι άθεοι κ.τ.λ. Ο ορθόδοξος χριστιανός διαθέτει τη δική του πνευματική κληρονομιά, τη δική του πνευματικότητα και παράδοση, που, αν της αφιερώσει το χρόνο και την ενέργεια που αφιερώνει στα εισαγόμενα πνευματικά προϊόντα της Άπω Ανατολής, θα δει τεράστια οφέλη, πνευματικά και σωματικά, πλήρη αλλαγή (προς το καλύτερο) στην καθημερινότητά του και στην αιωνιότητα.
Οι προτάσεις μας
Ορισμένες απλές και πρακτικές προτάσεις, καθαρά για ορθόδοξους χριστιανούς (ακόμη κι αν «δεν πιστεύουν»), που εκτιμούν την πολιτισμική τους παράδοση (ή, κι αν δεν την ξέρουν αρκετά, έστω αναγνωρίζουν πως πρέπει να περιέχει κάποια σοφία [όπως κάθε πολιτισμική παράδοση] και να έχει ένα σύγχρονο μήνυμα, που είναι όχι μόνο επίκαιρο, αλλά και δικό τους, κληρονομιά τους, πολύ περισσότερο από τη γιόγκα ή το διαλογισμό βιπάσσανα ή το φενγκ σούι κι απ’ αυτά που έβλεπαν στις… «Πύλες του Ανεξήγητου»):
Ασφαλώς στο σπίτι σας θα έχετε εικονίσματα, αλλά, αν δεν έχετε, πάρτε μερικά, όπως του Χριστού, της Παναγίας και των αγίων που έχουν το ίδιο όνομα μ’ εσάς ή τα παιδιά σας. Τοποθετείστε τα στον τοίχο ή όπου θέλετε – καλό είναι να υπάρχουν και στα δωμάτια όπου κοιμάται η οικογένεια, όχι μόνο για φυλαχτά, αλλά και για να μην είναι εκτεθειμένα στα μάτια του καθενός, αν δε θέλετε. Κατά την παράδοση, τα ορθόδοξα σπίτια έχουν «εικονοστάσι», δηλ. τα βασικά εικονίσματα είναι όλα μαζί, σ’ ένα σημείο.
Αφιερώστε πέντε λεπτά κάθε βράδυ για ν’ ανάψετε καντήλι στο εικονοστάσι και στις φωτογραφίες των νεκρών σας (αν υπάρχουν), λέγοντας μια σύντομη προσευχή: α) στο Χριστό απευθείας προς Αυτόν, β) στην Παναγία και τους αγίους προς αυτούς, για να μεσιτεύουν στο Χριστό για σας και για όποιους άλλους θέλετε, γ) για τους νεκρούς προς το Θεό υπέρ αυτών. Αν δεν έχετε εικονοστάσι, βάλτε το καντήλι σε όποιο σημείο θέλετε, ας μην είναι και κοντά σε εικονίσματα.
Κάντε το, ακόμη κι αν «δεν πιστεύετε», απλώς τη στιγμή εκείνη αφαιρέστε από το μυαλό σας τη σκέψη «τι κάνω, αφού δεν πιστεύω» ή «γιατί να υποκρίνομαι» κτλ., και ανοιχτείτε προς το Θεό, δηλ. το Χριστό. Καλό είναι να ανοιχτείτε με κάποιο ταπεινό αίσθημα, όχι με εγωισμό και με την αίσθηση ότι είστε καλοί ή δίκαιοι.
Οι προσευχές σας μπορεί να είναι «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με τον αμαρτωλό», «Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς», «Άγιοι του Θεού, πρεσβεύσατε υπέρ ημών», «Κύριε Ιησού Χριστού, ανάπαυσε τους νεκρούς μας» ή ακόμη και το «Πάτερ ημών», αλλά μπορείτε και να αυτοσχεδιάσετε λέγοντας ό,τι αισθάνεστε.
Το να χρησιμοποιήσετε έτοιμες προσευχές (όπως οι παραπάνω) βοηθάει: α) στο να μην απασχολείται η σκέψη σας στο τι να πείτε, για να ανοιχτεί ευκολότερα η «καρδιά σας», β) στο να μη νιώσετε εγωιστικά απέναντι στο Θεό, σαν κάποιος που μπορεί να Του μιλήσει σαν ίσος προς ίσον. Αυτό φυσικά στην αρχή ίσως είναι δυσάρεστο, αν δεν έχετε συνηθίσει να νιώθετε ταπεινοί. Υπόψιν ότι ο Θεός είναι πολύ ταπεινός, γι’ αυτό μόνο με ταπείνωση μπορεί κάποιος να Τον πλησιάσει (όμοιος προς όμοιο – όχι όμως «ίσος», γιατί η σκέψη ότι δήθεν είμαστε ίσοι με Αυτόν δεν είναι καθόλου ταπεινή, άρα διώχνει τη θεία χάρη, την αγαθή ενέργειά Του).
Αφιερώστε δέκα λεπτά κάθε Σάββατο βράδυ, όταν ο ήλιος πλησιάζει στη δύση (πριν νυχτώσει), δηλ. την ώρα που γίνεται εσπερινός στις εκκλησίες, για να ανάψετε το θυμιατό και να θυμιάσετε το σπίτι σας ή την επιχείρησή σας (αν είστε εκεί – ό,τι επιχείρηση κι αν είναι, ακόμη και πορνείο, εκτός φυσικά από στέκι μαφιόζων, που, αν έχετε τέτοια επιχείρηση, κλείστε την αμέσως), στους διάφορους χώρους, τα εικονίσματα και τις φωτογραφίες των νεκρών, αν υπάρχουν. Θυμιάζοντας, κάντε μια προσευχή, όπως όταν ανάβετε το καντήλι.
Αν δεν ξέρετε να θυμιάζετε, ρωτήστε τη μητέρα ή τη γιαγιά σας ή κάποια ηλικιωμένη κυρία στη γειτονιά (ποιος είπε πως η γυναίκα δεν έχει σπουδαία θέση στην Ορθοδοξία;).
Αν αφιερώνετε μία ώρα τη μέρα ή μια δυο φορές τη βδομάδα σε διαλογισμό, σταματήστε τον και αφιερώστε την ίδια ώρα στο να ανάψετε ένα κερί μέλισσας (κερί εκκλησίας) στο σπίτι σας και να διαβάσετε τους Χαιρετισμούς ή την Παράκληση της Παναγίας ή του αγίου με το όνομά σας ή του αγίου που γιορτάζει σήμερα ή αύριο – ενημερωθείτε για τις γιορτές, ιδίως τις πιο γνωστές. Τι είναι αυτά; Σπουδαίες, πανέμορφες προσευχές, γραμμένες από αγίους, που αγιάστηκαν επιπλέον με το να διαβάζονται από εκατομμύρια ορθόδοξους χριστιανούς μέσα στους αιώνες.
Πού θα τις βρείτε; Για το Ρέθυμνο, στο Βιβλιοπωλείο του κ. Γ. Λιοδάκη (οδός Επιμ. Μαρούλη, κάτω από το Σύλλογο Πολυτέκνων). Αυτό το βιβλιοπωλείο είναι και μια σημαντική πνευματική γωνιά της πόλης μας, όπου μπορείτε να συζητήσετε τις πνευματικές σας αναζητήσεις ή να συναντήσετε άλλους ενδιαφέροντες συζητητές – αξίζει να το επισκεφτείτε.
Αν μένετε αλλού, θα τις βρείτε στο βιβλιοπωλείο της Μητρόπολής σας ή σε άλλο χριστιανικό βιβλιοπωλείο (ρωτήστε μητέρα, γιαγιά κ.τ.λ., ένα θεολόγο ή ιερέα). Προτείνω τη συλλογή «Θησαυρός αγίων» (εκδ. Βασ. Ρηγόπουλου) με παρακλήσεις στην Παναγία και στους «πιο γνωστούς» αγίους (το 15αύγουστο ψάλλεται κάθε βράδυ Παράκληση στις εκκλησίες).
Τι είπατε; Δεν καταλαβαίνετε τι λένε;
Α) Προβληματιστείτε λίγο, δεν είναι αρχαία της εποχής του Πλάτωνα, απλώς λίγο πιο αρχαία μορφή της γλώσσας από τη σημερινή.
Β) Ρωτήστε, μάθετε, βρείτε μεταφράσεις και κατατοπιστείτε.
Γ) Μήπως τα μάντρας, που προφέρετε κατά το διαλογισμό, ξέρετε τι λένε; Τα ταρώ, οι κρύσταλλοι, το φενγκ σούι κ.τ.λ., με τα οποία πιθανόν ασχολείστε, ξέρετε τι είναι; Όχι ή πολύ αόριστα, αυτό όμως δεν σας εμποδίζει να τα χρησιμοποιείτε.
Σας ενδιαφέρει το φενγκ σούι; Αντιπροτείνω: σταματήστε το και, αν δεν συνηθίζετε να κάνετε προσευχή πριν κοιμηθείτε, κάντε. Επίσης συνηθίστε να κάνετε το σταυρό σας όταν φεύγετε από το σπίτι ή το χώρο εργασίας σας, όταν αρχίζετε κι όταν τελειώνετε το φαγητό σας, όταν βάζετε το τσουκάλι στη φωτιά, όταν τα παιδιά σας φεύγουν για κάπου.
Αρχίστε να προσαρμόζετε το διαιτολόγιό σας στις γιορτές και τις νηστείες της Ορθοδοξίας, όπως και οι πρόγονοί σας (βασικό στοιχείο της κρητικής, μεσογειακής κ.λ.π. διατροφής): τηρείτε τις νηστείες, όχι μόνο τις σαρακοστές (μάθετε ποιες είναι), αλλά και κάθε Τετάρτη και Παρασκευή – ή έστω μην τρώτε κρέας τότε, αλλά όσπρια και λαχανικά. Τις ημέρες όπου τρώμε ψάρι (π.χ. του Ευαγγελισμού ή του Σωτήρα Χριστού [6 Αυγούστου], αλλά και τη σαρακοστή των Χριστουγέννων ώς τις 17 Δεκέμβρη) φάτε ψάρι, κ.τ.λ. Μεταδώστε αυτή τη συνήθεια και στα παιδιά σας, ελεύθερα, χωρίς βία. Αν δε θέλουν να την ακολουθήσουν, ίσως θελήσουν στο μέλλον, αν έχουν δει εσάς να το κάνετε με συνέπεια.
Η νηστεία υπάρχει για να είμαστε ταπεινοί: νηστεύουμε όταν και όπως η Εκκλησία ορίζει, όχι όποτε γουστάρουμε. Αν αξιοποιήσουμε αυτό το δεδομένο, μπορεί να νικήσουμε τον εγωισμό μας και να βελτιωθούμε γενικά ως άνθρωποι.
Θέλετε σωματική ωφέλεια; Εκτός της νηστείας (που ωφελεί αφάνταστα), υπάρχουν και οι «μετάνοιες»: γονατίζουμε και ξανασηκωνόμαστε, συνήθως λέγοντας και μια σύντομη προσευχή. Υπάρχουν πολλών ειδών μετάνοιες – μάθετε γι’ αυτές από μητέρα, γιαγιά κ.τ.λ. ή από κάποιον μοναχό ή μοναχή ή ιερέα.
«Ιερέα» είπα; Ξέρετε ότι ο διαλογισμός χρειάζεται και γκουρού/δάσκαλο. Το ίδιο και η ορθόδοξη πνευματική κληρονομιά. Μόνο που αυτόν τον ορθόδοξο δάσκαλο τον λέμε «γέροντα» ή «πνευματικό» και είναι ο οδηγός μας στο πώς θα πλησιάσουμε το Θεό (τον Τριαδικό Θεό διά του Χριστού). Ακόμη κι αν «δεν πιστεύετε», βρείτε έναν πνευματικό! Πρέπει να είναι ορθόδοξος χριστιανός, πιστός, καλός και ταπεινός. Μπορεί να είναι άντρας ή γυναίκα, ηλικιωμένος ή και νέος (ας τον λέμε «γέροντα» – αν και μάλλον θα έχει κάποια ηλικία, για να είναι έμπειρος), ακόμη και η μητέρα σας, ο παππούς, η γιαγιά, μια γειτόνισσα κ.τ.λ. Μπορεί να είναι ένας ιερέας ή ένας μοναχός ή μία μοναχή από κοντινό (ή μακρινό) ορθόδοξο μοναστήρι. Αλλά οπωσδήποτε πιστός, με συνεπή εκκλησιαστική ζωή, δηλ. που πηγαίνει στην εκκλησία, νηστεύει, μεταλαβαίνει κ.τ.λ., και φυσικά είναι και καλός άνθρωπος, όχι υποκριτής, και να ξέρει να συγχωρεί τους εχθρούς του και να συμπονάει τους «κακούς ανθρώπους». Ψάξτε το λίγο, όπως το ψάχνετε για να βρείτε καλό γιατρό για εσάς ή τα παιδιά σας. Αξίζει τον κόπο!
Ζητήστε του/της να σας καθοδηγήσει στο δρόμο της ορθόδοξης πνευματικότητας. Πείτε το απλά, γιατί μπορεί να ξέρει λίγα γράμματα. Δεν περιμένετε απ’ αυτόν/αυτήν να σας κάνει ανάλυση σε υψηλές θεολογικές και φιλοσοφικές έννοιες, αλλά να σας μάθει να είσαστε ταπεινοί και να πλησιάσετε το Θεό, δηλ. το Χριστό. Ακούστε τι σας λέει, δείτε πώς ζει, διδαχτείτε απ’ αυτά, που κλείνουν τη σοφία των προγόνων σας, την πείρα των αγίων.
Με τη βοήθειά του/της, φέρτε τα βήματά σας και στον εξομολόγο. Είναι μια πολύ φωτεινή, λυτρωτική κίνηση. Όχι μόνο «για ψυχολογική υποστήριξη» (αν είναι έτσι, πηγαίνετε και σε ψυχοθεραπευτή), αλλά για να μπείτε στον αγώνα ενάντια στα πάθη σας (τον εγωισμό, την κακία, το συμφέρον – ναι, όλοι τα έχουμε αυτά, και εσείς), να συγχωρεθούν οι αμαρτίες του χθες και να ξεκινήσουμε μια νέα ζωή. Θα την ξεκινάμε κάθε μέρα και, κάποια στιγμή, με τη βοήθεια του Θεού, πράγματι θα έρθει η μεγάλη πνευματική πρόοδος.
Αν και δεν είπα για θεία Μετάληψη, εκκλησιασμό την Κυριακή κ.ά., είπα αρκετά, με τη βοήθεια του Θεού, και πήγα και σε πιο «δύσκολα» σημεία, που θα κάνουν κάθε «ορθολογιστή» ή «αγνωστικιστή» να σκανδαλιστεί, ιδίως αν είναι μορφωμένος και περιφρονεί τη σοφία της γιαγιάς του, μαζί με τη σοφία των μορφωμένων αγίων της Ορθοδοξίας. Δεν πειράζει – όποιος έχει αφτιά, ας ακούσει. Και όποιος έχει το θάρρος, ας κοιτάξει με σεβασμό τις ταπεινές γιαγιάδες, που πηγαίνουν το Σαββατόβραδο στον εσπερινό (εξαιρετικά ψυχοθεραπευτική ακολουθία, δοκιμάστε την) και το πρωί της Κυριακής στην εκκλησία, κι ας διδαχτεί απ’ αυτές αφήνοντας στην άκρη τα εισαγόμενα προϊόντα από τις θρησκείες της Άπω Ανατολής. Ευχαριστώ.
ΥΓ. Επειδή αυτό το άρθρο ίσως σκανδάλισε ή και εξόργισε κάποιους, θα επιχειρήσουμε μερικές διευκρινίσει στο επόμενο φύλλο.