Του Εμμανουήλ Ακουμιανάκη
Πολιτικού Επιστήμονα
E-mail:emmakoum@otenet.gr
Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα ο ελληνικός κόσμος περιστρεφόταν γύρω από τον σταθερό άξονα μιας αφήγησης, η οποία καθόρισε εν πολλοίς την εσωτερική και την εξωτερική πολιτική της χώρας μας, ως την τρίτη δεκαετία του 20ου αιώνα. Εκείνο το αμφιλεγόμενο πολιτικό και εθνικιστικό ιδεώδες που αξίωνε τη διεύρυνση των ελληνικών συνόρων, προκειμένου να συμπεριληφθούν περιοχές με ελληνικούς πληθυσμούς υπό ξένη κυριαρχία, ήταν η «Μεγάλη Ιδέα» του πρώτου Συνταγματικού Πρωθυπουργού της Ελλάδας, του Ιωάννη Κωλέττη, ο οποίος πίστευε βαθειά στη χωρική ενότητα του ελληνισμού. Ενός ανθρώπου που θα μπορούσε κανείς να τον αγαπήσει ή και να τον μισήσει, δεν θα μπορούσε όμως σε καμιά περίπτωση να τον αγνοήσει. Η «Μεγάλη Ιδέα» ήταν συνυφασμένη με μια άλλη έννοια -σχεδόν ταυτόσημη- αυτή του αλυτρωτισμού. Ο αλυτρωτισμός λειτούργησε ως πολιτική συγκολλητική ουσία του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Η απελευθέρωση των «αλύτρωτων αδελφών» αποτελούσε φυσική επιταγή και συνάμα θρησκευτική υποχρέωση για όλους τους Έλληνες. Ως εκ τούτου, ήταν απόλυτα φυσικό τα θέματα της εξωτερικής πολιτικής να κινητοποιούν τα πλήθη και να καθοδηγούν την κρίσιμη εκείνη μάζα των Ελλήνων, που είχε στρατευθεί στην θεωρία μιας απερίσκεπτης επεκτατικής πολιτικής. Η πολιτική αυτή παρά το γεγονός ότι είχε τραγικά αποτελέσματα για την πατρίδα, αποδείχτηκε εξαιρετικά χρήσιμη στη νομιμοποίηση του θρόνου και προφανώς υπήρξε πολύ βολική για όσους πολιτικούς τη χρησιμοποιούσαν ως πρωταρχικό και αδιαπραγμάτευτο στόχο της Ελλάδας.
Η φαντασίωση της «Μεγάλης Ιδέας» που βασιζόταν στον επεκτατισμό ευνοούσε τα οράματα και τις προσδοκίες ενός εξαθλιωμένου λαού για ένα λαμπρό μέλλον. Η Ελλάδα θα γινόταν η χώρα των δύο ηπείρων (Ευρώπης & Ασίας) και των πέντε θαλασσών (Αιγαίου, Ιονίου, Λιβυκού Πελάγους, Θάλασσας του Μαρμαρά και Μαύρης Θάλασσας). Αυτή όμως η επεκτατική πολιτική, απαιτούσε αιματηρές οικονομικές θυσίες εξαιτίας των υπέρογκων δαπανών συντήρησης του τακτικού στρατού. Το τέλος του 19ου αιώνα, έφερε και το τέλος της αυταπάτης. Η Ελλάδα ηττήθηκε κατά κράτος –στρατιωτικά και πολιτικά- στον πόλεμο του 1897, όταν τα τουρκικά στρατεύματα έφτασαν ως τη Λαμία. Παρόλο που η συνθηκολόγηση μείωσε τις εδαφικές απώλειες, τα τραύματα της ήττας στον κοινωνικό ιστό της χώρας υπήρξαν ανεπούλωτα. Κι όμως: ο μύθος της «Μεγάλης Ιδέας» άντεξε ως το Σεπτέμβρη του 1922, ημερομηνία κατά την οποία η «Μεγάλη Ιδέα» ενταφιάστηκε οριστικά στα αποκαΐδια της Σμύρνης, σφραγίζοντας έτσι το άδοξο τέλος της ελληνικής εκστρατείας στη Μικρασία.
Σήμερα η ελληνική κοινωνία αναζητά εναγώνια ένα νέο μύθο, ψάχνει μια καινούρια και πειστική αφήγηση. Ενώ η χώρα δε συμμετέχει σε κάποια πολεμική εκστρατεία, η κοινωνία δίνει το δικό της αγώνα στα όρια της φυσικής επιβίωσης. Ο πόλεμος που διεξάγεται στα υπερεθνικά κέντρα οικονομικής ισχύος, είναι ανηλεής και δημιουργεί εκατόμβες νεόπτωχων Ελλήνων και όχι μόνο. Το πολιτικό προσωπικό της χώρας –με ελάχιστες εξαιρέσεις- αποδεικνύεται τραγικά κατώτερο των περιστάσεων. Το όραμα δεν υφίσταται, ο στόχος απουσιάζει, η πολιτική απαξιώνεται, οι πολίτες αγανακτούν, η κοινωνία σπρώχνεται στο περιθώριο και η χώρα παραπαίει. Το 1874 το «Τις πταίει;» του Χαριλάου Τρικούπη, οδήγησε στην «αρχή της δεδηλωμένης», βάλλοντας κατά των Ανακτόρων που αγνοούσαν την παραπάνω αρχή και προέβαιναν στο διορισμό κυβερνήσεων μειοψηφίας. Σήμερα, 140 χρόνια μετά, η δεδηλωμένη στην ουσία δεν υφίσταται, οι δανειστές εκφράζουν ανοιχτά την προτίμησή τους σε ένα τραπεζίτη εντολοδόχο πρωθυπουργό και οι εκλογές μάλλον θα προκηρυχθούν ράθυμα, επειδή δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Κι επιπλέον σήμερα οι μεγάλες ιδέες λείπουν. Το τραγικό είναι ότι η μοναδική «μεγάλη ιδέα» που υπάρχει, είναι εκείνη που έχουν ορισμένοι μικροί πολιτικοί για τον εαυτό τους. Καλή Ανάσταση.
