Η ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ –
ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ & ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ
ΣΥΝΤΟΜΕΣ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ
- Όταν αναφερόμαστε στη κτηνοτροφία της Κρήτης εννοούμε κυρίως την αιγοπροβατοτροφία. Είναι ο κλάδος της ζωϊκής παραγωγής που βασίζεται και αξιοποιεί κυρίως τους ορεινούς όγκους του νησιού μετατρέποντας τη βοσκήσιμη φυτική ύλη σε ζωικά προϊόντα αδιαμφισβήτητης διατροφικής αξίας.
- Βάση της αιγοπροβατοτροφίας στη Κρήτη είναι ο διαθέσιμος βοσκότοπος, και το σύστημα εκτροφής που εφαρμόζεται είναι αυτό της ποιμενικής-εκτατικής μορφής με ή χωρίς σταβλικές εγκαταστάσεις.
- Η αποκλειστικά σταβλισμένη αιγοπροβατοτροφία είναι σε αμελητέα ποσοστά.
- Αυτή η σχέση ζωϊκού κεφαλαίου-βοσκοτόπου διαμόρφωσε ένα εμπειρικό σύστημα διαχείρισης που άντεξε επί αιώνες είτε «επιβάλλοντας» τον αριθμό ζώων σε αναλογία με το διαθέσιμο βοσκότοπο είτε με τη μετακινούμενη κτηνοτροφία με βασικότερο μοντέλο τη διαβίωση των ζώων το χειμώνα στα πεδινά και το καλοκαίρι στα ορεινά.
- Οι αγοραζόμενες ζωοτροφές ήταν ελάχιστες.
Αυτό το μοντέλο αιγοπροβατοτροφίας στη Κρήτη άντεξε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ‘90.
- Η επιδοματική πολιτική στη κτηνοτροφία της Κρήτης με επιδότηση ανά κεφαλή θηλυκού ζώου που ακολουθήθηκε κυρίως τη δεκαετία του 1990 και μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000 υπήρξε το πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα καταστροφικής πολιτικής για ένα κλάδο του πρωτογενή τομέα.
- Με την πολιτική αυτή αυξήθηκαν υπερβολικά τα αιγοπρόβατα για τα δεδομένα των εκτάσεων των βοσκοτόπων και της βοσκοϊκανότητάς τους με συνέπεια να έχουμε υπερβόσκηση και υποβάθμισή τους που σε πολλές περιπτώσεις είναι μη αντιστρεπτή.
- Αποτέλεσμα ήταν η ολοένα αυξανόμενη απαίτηση για κατανάλωση αγοραζόμενων ζωοτροφών για να καλυφθούν οι ανάγκες των ζώων που σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν το σύνολο των ζωοτροφών που χρειάζεται μια κτηνοτροφική εκμετάλλευση και αυτό εκτόξευσε το κόστος παραγωγής σε απαγορευτικά για την εκτροφή των αιγοπροβάτων επίπεδα.
ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΗ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΗΣ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ
- ΖΩΙΚΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
- Η συντριπτική πλειοψηφία των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων της Κρήτης στο τομέα της αιγοπροβατοτροφίας είναι μικρομεσαίες εκμεταλλεύσεις. Η σύνθεση του ζωικού κεφαλαίου από άποψη αποδόσεων σε κρέας και κυρίως σε γάλα στη πλειοψηφία του αποτελείται από προσαρμοσμένες λιτοδίαιτες ντόπιες φυλές με μικρές αποδόσεις.
- Στόχος μιας παραγωγικής ανασυγκρότησης όσον αφορά το ζωικό κεφάλαιο είναι η διατήρηση ή και η αύξηση των παραγόμενων προϊόντων (κρέας-γάλα) με δύο προϋποθέσεις:
- Α) Η μείωσή του όπου επιβάλλεται και η αντικατάσταση των μη παραγωγικών φυλών με βελτιωμένες ντόπιες φυλές όπως είναι η φυλή του σφακιανού προβάτου και
- Β) Τουλάχιστον το 50% των απαιτούμενων ζωοτροφών να είναι ιδιοπαραγόμενες χονδροειδείς (βοσκότοποι και καλλιέργειες). Δυστυχώς είναι παραπάνω από φανερή η έλλειψη κέντρου γενετικής βελτίωσης (π.χ. Σχολή Ασωμάτων) που θα αναλάμβανε και την βελτίωση και τον πολλαπλασιασμό και την πιστοποίηση της φυλής αυτής.
- Πρέπει να σημειωθεί ότι οι προσπάθειες εκτροφής βελτιωμένων φυλών εξωτερικού στις περισσότερες περιπτώσεις απέτυχαν, γιατί πέρα από το αυξημένο κόστος απόκτησής τους, έχουν μεγάλα ποσοστά θνησιμότητας, απαιτούν πλήρως σταβλισμένη εκτροφή και το παραγόμενο γάλα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε περιπτώσεις προϊόντων ΠΟΠ (π.χ. γραβιέρα Κρήτης).
- ΒΟΣΚΟΤΟΠΟΙ
- Οι βοσκότοποι είναι η δεύτερη θεμελιώδης παράμετρος της παραγωγικής ανασυγκρότησης της αιγοπροβατοτροφίας για την Κρήτη.
- Η διαχείριση των βοσκοτόπων πέρα από το ιδιοκτησιακό καθεστώς που πρέπει να ξεκαθαρίσει, απαιτεί ένα ολοκληρωμένο και μελετημένο στις συνθήκες κάθε περιοχής πρόγραμμα βόσκησης ώστε και η βοσκήσιμη ύλη να αυξηθεί και το περιβάλλον να προστατευτεί με τους εξής άξονες: 1) Την εκ περιτροπής βόσκηση, 2) Τη μετακινούμενη κτηνοτροφία, 3) Την αύξηση των καλλιεργειών με κτηνοτροφικά φυτά εντός της εκμετάλλευσης που θα μειώνει την πίεση βοσκής στους βοσκότοπους τουλάχιστον ένα χρονικό διάστημα που είναι απαραίτητο για την επανάκαμψη της βλάστησης και ακόμη 4) Τον εμπλουτισμό με φύτευση ή σπορά ενδημικών φυτών της περιοχής που έχουν εκλείψει ή λιγοστέψει. Αυτές είναι μερικές από τις βασικές αρχές μιας αειφόρου εκτροφής αιγοπροβάτων στη Κρήτη.
- ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ (ΖΩΟΝΟΣΟΙ)
- Η υγιεινή κατάσταση και η ευεξία του ζωικού κεφαλαίου είναι η τρίτη βασική προϋπόθεση μιας παραγωγικής ανασυγκρότησης της κτηνοτροφίας για βιωσιμότητα, ασφαλή και υγιεινά ζωικά προϊόντα.
- Υπάρχει αναγκαιότητα αντιμετώπισης χρόνιων ασθενειών που προκαλούν απώλειες στην παραγωγή όπως η παραφυματίωση αλλά κυρίως η προϊούσα πνευμονία. Όπως έδειξαν και οι τελευταίες επιδημίες ευλογιάς και καταρροϊκού πυρετού, επιβάλλεται η αντιμετώπισή τους με προγράμματα πρόληψης (π.χ. μαζικοί εμβολιασμοί) που απαιτούν στελέχωση των υπηρεσιών, πρόσληψη κτηνιάτρων (π.χ. στο Ρέθυμνο μόνο ένας κτηνίατρος), έρευνα και ενημέρωση των κτηνοτρόφων.
- ΖΩΟΤΡΟΦΕΣ
- Το σημερινό απαγορευτικό κόστος των ζωοτροφών, επιβάλλει την αναθεώρηση και με πολιτική βούληση στροφή σε καλλιέργεια και παραγωγή κτηνοτροφικών φυτών και σε εκτάσεις των ίδιων των κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων, όπου υπάρχουν, και σε εκτάσεις που σήμερα καταλαμβάνουν μη αποδοτικές καλλιέργειες και σε οριακά εδάφη.
- Η επέλαση των γενετικά τροποποιημένων φυτών (π.χ. σόγια, καλαμπόκι κλπ.) κάνει ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για στροφή σε καλλιέργειες συμβατικών ντόπιων κτηνοτροφικών φυτών και κυρίως ψυχανθών, για την προστασία του περιβάλλοντος, για την αύξηση του εισοδήματος των γεωργών στις περιοχές που θα καλλιεργηθούν, για την διαφοροποίηση της σχέσης φυτικής – ζωικής παραγωγής υπέρ της ζωικής στη χώρα μας και κυρίως για την παραγωγή ασφαλών και υγιεινών τροφίμων.
- ΖΩΟΚΛΟΠΗ
- Μια διαχρονική μάστιγα για τη κτηνοτροφία της Κρήτης η οποία, λόγω της στρεβλής παράδοσης, έχει εξελιχτεί σε επιχειρηματική, με την εξέλιξη των επικοινωνιών και των μεταφορών και κυρίως της μεγάλης ανοχής ή και στήριξης μέρους του πολιτικού προσωπικού που κυβέρνησε ανέκαθεν και των πελατειακών σχέσεων και της πατρωνίας που διαμορφώθηκε.
- Η μηδενική ανοχή, η ενημέρωση και η παροχή υποστήριξης στα θύματα που φοβούνται ή αποφεύγουν να καταγγείλουν στις αρχές το γεγονός, η άνοδος του βιοτικού επιπέδου στη περιφέρεια και κυρίως η εξάλειψη των πελατειακών σχέσεων και η πολιτική βούληση που απαιτείται θα βάλουν τις βάσεις για την οριστική καταπολέμηση της ζωοκλοπής.
- ΟΙΚΟΣΙΤΗ ΑΙΓΟΠΡΟΒΑΤΟΤΡΟΦΙΑ
- Το μεγάλο διαρθρωτικό πρόβλημα του μικρού κλήρου αντιμετωπίζεται σε μεγάλο βαθμό στη περίπτωση της κτηνοτροφίας στη Κρήτη με την οικόσιτη αιγοπροβατοτροφία.
- Στις περισσότερες μικρομεσαίες γεωργικές εκμεταλλεύσεις υπάρχουν αναξιοποίητες μικρές ιδιόκτητες εκτάσεις βοσκοτόπων ή αγραναπαύσεων. Αυτές οι εκτάσεις θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν με μικρές μονάδες των 10-30 αιγοπροβάτων βελτιωμένων ντόπιων φυλών (πράγμα που και σήμερα συμβαίνει σε μικρή έκταση) με πολλαπλά οφέλη, αφού βεβαίως προηγουμένως εξαλειφθεί ή μειωθεί η ζωοκλοπή που είναι ο μεγαλύτερος ανασταλτικός παράγοντας.
- Η αξιοποίηση αυτών των εκτάσεων με την αύξηση του οικογενειακού εισοδήματος, η κάλυψη μεγάλου μέρους των αναγκών της οικογένειας με ιδιοπαραγόμενο κρέας και γάλα, η αξιοποίηση των υποπροϊόντων της φυτικής παραγωγής της εκμετάλλευσης και η αξιοποίηση της κοπριάς για λίπανση των καλλιεργειών είναι μερικά από τα οφέλη που προκύπτουν.
- ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ
- Η μείωση του κόστους παραγωγής είναι ο αδύναμος κρίκος της Κρητικής και γενικότερα της Ελληνικής αιγοπροβατοτροφίας στο διεθνή ανταγωνισμό.
- Αντίθετα η ποιότητα των παραγόμενων προϊόντων είναι το μεγάλο πλεονέκτημα που με τις κατάλληλες πολιτικές στήριξης και με τις αντίστοιχες συλλογικές οργανώσεις των κτηνοτρόφων σε συνδυασμό και με το μεγάλο ατού της κρητικής διατροφής μπορεί να τα αναδείξει σε μοναδικά.
- Σε συνέχεια των παραπάνω γίνεται σαφές ότι ουσιαστικά η εκτροφή των αιγοπροβάτων στη Κρήτη με τα συστήματα εκτροφής που εφαρμόζονται και με δεδομένη τη βιολογική παραγωγή της βοσκήσιμης ύλης των περισσότερων χρησιμοποιούμενων βοσκοτόπων μπορεί με μικρές ουσιαστικά μετατροπές να γίνει βιολογική.
- Η νησιωτική απομόνωση μπορεί να μετατραπεί σε πλεονέκτημα.
- Η καλλιέργεια και χρήση βιολογικών ζωοτροφών πέρα από τη μεγάλη ωφέλεια σε συνάλλαγμα και την αποτροπή εισαγωγών γενετικά τροποποιημένων μειώνει το οικολογικό αποτύπωμα συνολικά και με τη μείωση των μεταφορών.
- ΜΕΤΑΠΟΙΗΣΗ (ΣΦΑΓΕΙΑ-ΤΥΡΟΚΟΜΕΙΑ)
- Η κατάσταση στη Κρήτη και ειδικότερα στο Ρέθυμνο όσον αφορά τα τυροκομεία μπορούμε να πούμε ότι βρίσκεται σε ικανοποιητικά επίπεδα. Υπάρχουν σύγχρονες ιδιωτικές και συνεταιριστικές μονάδες που παράγουν ποιοτικά γαλακτοκομικά προϊόντα που όμως αντιμετωπίζουν πρόβλημα διάθεσης κυρίως λόγω έλλειψης πιστοποίησης (σήματος), διαφήμισης, αθέμιτου ανταγωνισμού με τις εισαγόμενες πρώτες ύλες (γάλα σκόνη) λόγω ελλιπών ελέγχων και κυρίως λόγω έλλειψης ρευστότητας (κεφάλαιο κίνησης) στη συγκέντρωση του γάλακτος.
- Η κατάσταση που επικρατεί όμως από την έλλειψη σφαγείων είναι απελπιστική. Τα λίγα σφαγεία που τηρούν τις προδιαγραφές ιδιαίτερα τις περιόδους των εορτών είναι τόποι μαρτυρίου για τα ζώα, τους κτηνοτρόφους και τους εργαζόμενους. Υπάρχουν ανεκμετάλλευτες κτιριακές εγκαταστάσεις κυρίως των πρώην Ενώσεων που θα μπορούσαν να εξοπλιστούν, να πιστοποιηθούν και να χρησιμοποιηθούν δίνοντας λύση στο πρόβλημα.
- Στο σημείο αυτό να σημειωθεί η παντελής σχεδόν έλλειψη στη Κρήτη πιστοποιημένων βιολογικών τυροκομείων και σφαγείων με αποτέλεσμα οι εκατοντάδες κτηνοτρόφοι που εφαρμόζουν το πρόγραμμα της βιολογικής κτηνοτροφίας να πουλούν το γάλα και το κρέας σαν συμβατικό χωρίς κανένα επιπλέον όφελος, ενώ έχουν μειωμένες αποδόσεις και μεγαλύτερο κόστος παραγωγής.
- ΣΤΑΒΛΙΚΕΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ – ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ
- Οι κλιματικές συνθήκες της Κρήτης εκτός από τα μεγάλα υψόμετρα (χιονοπτώσεις) είναι γεγονός ότι δεν απαιτούν βαριές κατασκευές στις σταβλικές εγκαταστάσεις. Στα τρία περασμένα κοινοτικά πλαίσια (Σχέδια Βελτίωσης) έχουν γίνει ικανοποιητικές επενδύσεις σε σταβλικές εγκαταστάσεις και λιγότερες σε μηχανολογικό εξοπλισμό (αρμεκτήρια-σιλό κλπ) αλλά η πλειοψηφία των εκμεταλλεύσεων ή δεν διαθέτει ή είναι πρόχειρες χωρίς άδεια και στοιχειώδεις προδιαγραφές. Η τελευταία προκήρυξη Σχεδίων Βελτίωσης που έγινε το 2011 δυστυχώς έμεινε ημιτελής αφού τα περισσότερα σχέδια έχουν κολλήσει στην άρνηση χρηματοδότησης από τις τράπεζες.
- Θα πρέπει να ξεκολλήσει σύντομα η χρηματοδότηση για την υλοποίηση των επενδύσεων που έχουν εγκριθεί, να αυξηθεί η απορροφητικότητα και από τη νέα ΚΑΠ 2015-2020 να γίνει αποκέντρωση των διαδικασιών σε επίπεδο ΔΑΟΚ ή Περιφέρειας (δεν μπορεί το υπουργείο να αξιολογεί 8000-8500 Σ.Β. χωρίς σοβαρή καθυστέρηση), οι προκηρύξεις να είναι σε μικρότερα διαστήματα και χωρίς ανταγωνιστικό πλαίσιο που τις περισσότερες φορές αποβαίνει σε βάρος των μικρών εκμεταλλεύσεων και των Νέων Γεωργών.
- ΑΔΕΙΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ-ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ
- Η πιο εύκολη θεωρητικά διαδικασία αδειοδότησης της λειτουργίας μιας κτηνοτροφικής εκμετάλλευσης που πολλές φορές, ακόμη και στη περίπτωση της ελεύθερης βοσκής χωρίς σταβλικές εγκαταστάσεις, δημιουργεί ανυπέρβλητα εμπόδια .
- Όπως στη περίπτωση των θεωρούμενων από το δασαρχείο δασικών εκτάσεων που στη περίπτωση ένστασης από τον ενδιαφερόμενο αργεί πολύ να εκδικαστεί με αποτέλεσμα να απεντάσσεται από προγράμματα ή στην περίπτωση του Ρεθύμνου με τη ζώνη των 800 μέτρων (οικιστική ζώνη) όπου σε ολόκληρες περιοχές υπάρχει αδυναμία αδειοδότησης αφού ο ένας οικισμός με τη ζώνη των 800 μέτρων γύρω από αυτόν επικαλύπτει τον άλλο με αποτέλεσμα να μην μένει καθόλου έκταση για γεωργική-κτηνοτροφική δραστηριότητα.
- Ακόμη θα πρέπει η περιφέρεια Κρήτης να εκλαμβάνεται ως ενιαία από κτηνοτροφική άποψη και όχι να αντιμετωπίζεται η εκμετάλλευση διαφορετικά αν τα ζώα μετακινούνται εντός νομού π.χ. 30 χιλιομέτρων και διαφορετικά αν τα ζώα μετακινούνται από νομό σε νομό 10 χιλιόμετρα ή να χρειάζονται δύο άδειες εγκατάστασης σε βοσκότοπο συνεχόμενο σε δύο νομούς.
- 11. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
- Στη Κρήτη όπως και σε όλη την Ελλάδα υπήρχαν τα Κ.Ε.Γ.Ε. (ΚΕΝΤΡΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ). Αυτά στεγάζονταν σε πρότυπα κτίρια, τα περισσότερα στις παρυφές των πόλεων, που ανήκαν στο κράτος με επιστημονική στελέχωση και σημαντική προσφορά στη εκπαίδευση των αγροτοκτηνοτρόφων. Ο εκπαιδευόμενος μπορούσε να διανυκτερεύει και να σιτίζεται εκεί όσο διαρκούσε η εκπαίδευση.
- Από τη δημιουργία του ΟΓΕΕΚΑ – ΔΗΜΗΤΡΑ (Ν.Π.Ι.Δ.) και τώρα ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ και το πέρασμα των Κ.Ε.Γ.Ε. στη δικαιοδοσία του, ατόνησαν σε τέτοιο βαθμό που μετά βίας υλοποιεί τις εκπαιδεύσεις των Νέων Γεωργών και τα κτίρια είναι σε φθίνουσα κατάσταση.
- Η οποιασδήποτε μορφής ανασυγκρότηση του πρωτογενή τομέα δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί χωρίς συνεχή εκπαίδευση (δια βίου μάθηση), τη διάχυση της γνώσης και την σύνδεση της έρευνας με την παραγωγή. Επομένως είναι απαραίτητη η επαναδραστηριοποίηση των εκπαιδεύσεων υπό την εποπτεία του κράτους με αξιοποίηση των κτιριακών υποδομών και στελέχωση των πρώην ΚΕΓΕ.
- 12. ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΑΙΘΡΟ
- Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα σήμερα της υπαίθρου είναι η έλλειψη ασφάλειας.
- Δυστυχώς τα προβλήματα παραβατικότητας έχουν πάρει εκρηκτικές διαστάσεις με κυριότερα τη ζωοκλοπή, τις κλοπές κάθε είδους γεωργικών εφοδίων –μηχανημάτων και αγροτικών προϊόντων, αγροζημιές, καταπατήσεις ιδιοκτησιών κ.λ.π.
- Η αντιμετώπισή τους προληπτική και κατασταλτική θα πρέπει να αποτελέσει ευρύ αντικείμενο συζήτησης μεταξύ Πολιτείας, φορέων και αγροτών.
- ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΑΝΤΙΠΑΛΟΤΗΤΑ ΓΕΩΡΓΙΑΣ-ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ
Πρέπει να αποτελεί πρότυπο η αλληλοσυμπλήρωση και ανακύκλωση των υποπροϊόντων κάθε δραστηριότητας που μπορεί να είναι άριστη πρώτη ύλη για την άλλη. Αυτό πρέπει να επιδιώκεται και από την κτηνοτροφία στην γεωργία όπως π.χ. κοπριά, υποπροϊόντα τυροκομείων – σφαγείων και από την γεωργία στην κτηνοτροφία όπως καλλιέργεια κτηνοτροφικών φυτών, λιόφυλλα και κλαδιά ελιάς, πούλπα χυμοποίησης, χαρουπάλευρα, υπολείμματα υπαίθριων και θερμοκηπιακών καλλιεργειών κ.λ.π. Η έλλειψη αλληλοσυμπλήρωσης των δραστηριοτήτων τις περισσότερες φορές σήμερα είναι πηγή περιβαλλοντικών προβλημάτων.
Μανόλης Μαυρογιάννης, Γεωπόνος
Μέλος Περιφερειακής Επιτροπής ΣΥΡΙΖΑ,
υπεύθυνος Αγροτικής Πολιτικής ΣΥΡΙΖΑ Ρεθύμνου