Η εισήγηση του Μιχαήλ Ε. Βερνάδου στο διήμερο συνέδριο στο Ατσιπόπουλο
Στον «απόηχο» του διημέρου 28-29 Ιουλίου, όταν και πραγματοποιήθηκαν οι επιτυχημένες εκδηλώσεις «Εν Ατσιποπούλω» στο ομώνυμο χωριό, δημοσιεύουμε την εισήγηση του τ. Σχολικού Συμβούλου Ειδικής Αγωγής, Μιχαήλ Ε. Βερνάρδου, με θέμα «Λαογραφικά στοιχεία από το Ατσιπόπουλο από μαρτυρίες συγχωριανών μας». Ακολουθεί η ενδιαφέρουσα εισήγησή του:
«Όταν αναφερόμαστε στην παράδοση ενός τόπου εξετάζουμε ένα τμήμα της λαογραφίας του.
Θα αναφερθώ 1ο ) πολύ σύντομα, σε μια δοξασία που ακόμη και στις μέρες μας είναι πιστευτή και αποδεκτή και από την θρησκεία μας, τη βασκανία, το ξεμάτιασμα, τη γητειά για κάθε αρρώστια και 2ο) θα θυμίσω στους παλιότερους και ίσως δώσω κίνητρο αναβίωσης στους νεότερους, περιγράφοντας ένα παραδοσιακό αποκριάτικο παιχνίδι, την Αλλέστρα.
Ο όρος παράδοση προέρχεται από το ρήμα παραδίδω, δηλαδή κληροδοτώ στις επόμενες γενιές στοιχεία από το παρελθόν.
Η παράδοση είναι γραπτή και προφορική.
Η γραπτή είναι ό,τι έχουμε κληρονομήσει από τους προγόνους μας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, και για τους Έλληνες ανάγεται σε μεγάλο βαθμό χρόνου.
Η προφορική παράδοση, αντιπροσωπεύει τα στοιχεία που παραδίδονται από γενιά σε γενιά και αναφέρονται σε λαϊκά πανηγύρια, ήθη και έθιμα κάθε τόπου, θρύλους, μνημεία λόγου, χορούς, γητειές, τραγούδια «τρόπους βίους» που μας λέει ο Χρίστος Γιανναράς, που αναπτύσσονται στη λαϊκή ζωή, και συγκροτούν τον πυρήνα του λαϊκού πολιτισμού.
Η Ελληνική Ορθόδοξη θρησκεία, διακριτικά αποδέχεται αυτούς τους τρόπους βίου.
Στην καθημερινή τους ζωή, πολλές φορές, οι άνθρωποι νιώθουν αδύναμοι να τα βγάλουν πέρα με δυνάμεις που καθορίζουν τη χαρά και τη λύπη τους και ζητούν ως συνεργάτες, συνοδοιπόρους, συμπαραστάτες και προστάτες Αγίους, που ήταν κάποτε απλοί άνθρωποι σαν και αυτούς αλλά με την ενάρετη ζωή τους αγίασαν.
Δεν είναι, λοιπόν καθόλου παράξενο που στις χαρές και στις λύπες οι κρητικοί θα επικαλεστούν τον Θεό.
Αυτός είναι ο μεγάλος δημιουργός κι ο κάθε Άγιος έχει αναλάβει και κάποια εργασία π.χ ο Άγιος Φανούριος να φανερώνει τα αντικείμενα που χάσαμε ή να φανερώνει το ταίρι του, ο Άγιος Νικόλαος να φυλάει τους Ναυτικούς και τα καράβια μας, ο Άγιος Παντελεήμονας να γιατρεύει τους αρρώστους.
Θα αναφερθώ σε μια γητειά ( για το μάτι) που είναι όμως και για αρρώστια και γλωσσοφαγιά.
Φίλες και φίλοι μου.
Λέγοντας Βασκανία ή μάτιασμα ή κακό μάτι εννοούμε την πεποίθηση κατά την οποία είναι δυνατόν να επηρεασθεί αρνητικά ένας άνθρωπος εξ αιτίας του φθόνου που εκφράζεται με τη δύναμη των λόγων ή του βλέμματος από ένα άλλο άνθρωπο.
Η διαδικασία αυτή καθώς και οι προτεινόμενοι τρόποι αντιμετώπισής της διαφέρουν από τόπο σε τόπο.
Η πίστη για την αρνητική δύναμη που συγκεντρώνεται στο βλέμμα ( μάτι) κάποιου ανθρώπου, είναι πιο διαδεδομένη στη Μέση Ανατολή, στη Δυτική και Ανατολική Αφρική, Νότια Ασία, αλλά και στην Ευρώπη, ιδίως στις Μεσογειακές χώρες.
Τη συγκεκριμένη γητειά μου παρέδωσε προφορικά και την κατέγραψα το 1968, η μακαρίτισσα Ζαφείρα Χαλκιαδάκη του Παναγιώτη, το γένος Τσίβη (παρατσούκλι ΤσιγκοΖαφείρα)
Αφορμή ήταν μια εργασία στα πλαίσια του μαθήματος της λαογραφίας κατά τη φοίτησή μου στην Παιδαγωγική Ακαδημία.
Η γητειά είναι:
Στ’ όνομα σου Παναγιά μου
κι αφέντη μου Χριστέ μου
κι Άγιε Παντελεήμονα
πρώτε γιατρέ του κόσμου
απού γιατρεύεις τσι πληγές
και διασκορπάς τσι πόνους.
Πρώτα που πόρισε ο καημός, ο θιαρμός
της κακής ώρας ο γυιός.
Εφτά (7) λειβάδια πέρασε
βουνά εχάλασε
ωζά ξελέρωσε, βούγια ξεζέβλωσε
Ηύρε και το δούλο του Θεού (αναφέρεται το όνομα)
και τονε θανάτωσε.
«Άμε καημέ, Άμε θιαρμέ (με κίνηση χεριού)
Τσι κακής ώρας το γέννημα
Κάτω στο γιαλό, κάτω στο περιγιάλι
που σκύλος δεν γαβγίζει
πέρδικα δεν γκακαρίζει
παιδιού κουλούρι, μούδε κόβγουντο.
μου δε τρώσι ντο.
Να βρεις αρκούδα και κατζόχοιρο ν’ αρμέξεις
και κάμεις τυρί και αποτύρι
ή μεγάλο αθοτύρι
κι όσοι τόδανε, θαμάξανε
όσοι φάγαν αποθάνανε.
Κι ως εχάθη το κακό
να χαθεί η γλωσσοφαγιά,
ο Θιαρμός, το σκότωμα
κι ούλα τα κακά
από το δούλο του Θεού (αναφέρεται το όνομα).
-Από τσι γίνες του
από τσι φλέγες του
από τσι ραφές τσι κεφαλής του.
– Από τα μασούρια τσι καρδιάς του
από τσι 72 ½ φλέγες του κορμιού του.
– Δέξου γης το μπόνο ντου
μέσα στη μαύρη θάλασσα
να πάνε τα κακά ντου
-Τ’ Αδάμη Αδάμη έρχομαι
τ’ Αδάμη κατεβαίνω
τ’ Αδάμη τ’ άρματα βαστώ
κι όπου τ’ αγγίξω γιαίνει.
– Σαράντα Άγιοι ήσανε
σαράντα στρατεμένοι
– Ο πρώτος Άγιος των Αγιώ
ήτονε ο Μιχαήλ Αρχάγγελος
να του κάψει τα κακά
κι ούλα τα κινητικά.
Στη συνέχεια αναφέρω δύο άλλες ευχές για το μάτι για να γίνει σύγκριση των κοινών σημείων.
Ευχή της γης.
Εικοσιπέντε Δεκεμβρίου Χριστός γεννάται.
Η ημέρα εκείνη και τούτη μία λογάται.
Στο όνομα του Χριστού και της Παναγίας,
Του Αγίου Παντελεήμανα και (όνομα αυτού).
Πάρε γης το βάρος του και δως του την
υγειά. Της υγειά του να’ναι!
Άλλη ευχή.
Η προσευχή των Αγίων Αναργύρων.
Ιησούς Χριστός επέρασε και πάλι ξαναπέρασε.
Το ραβδί του ακούμπησε τον όφη και την όφισσα και την κακιά γειτόνισσα.
Άγιοι Ανάργυροι Θαυματουργοί, Κοσμά και Δαμιανέ,
δωρεά ελάβατε, δωρεά να δώσετέ του (όνομα)
το κακό να σκορπίσετε.
Ιησούς Χριστός νικά κι όλα τα κακά σκορπά,
η Κυρά η Παναγιά που σκορπίζει τα κακά.
Παρακάτω θα σας παρουσιάσω μια διαδικασία ξεματιάσματος. Το Αλατόνερο.
Γεμίστε ένα ποτήρι με νερό, και βάλτε με το χέρι σας μια χούφτα αλάτι (χοντρό ή ψιλό). Ανακατέψτε το λέγοντας μια από τις παραπάνω προσευχές – ευχές.
Στο τέλος ζητήστε να διαλυθεί το μάτι όπως το αλάτι διαλύεται στο νερό.
Χύστε το νερό σε μια απώτερη γωνιά του κήπου, και πλύνετε αμέσως το ποτήρι και τα αποπλύματα τα χύνετε και αυτά στο χώμα.
Φίλες και φίλοι.
Τέλος θα περιγράψω το παραδοσιακό αποκριάτικο παιγνίδι που κινδυνεύει να ξεχαστεί.
Είναι η Αλλέστα
Είναι ευχάριστο ψυχαγωγικό παιγνίδι. Παιγνίδι ετοιμότητας και προσοχής.
Παιζόταν στην κάτω πλατεία του χωριού. (Στη σημερινή πλατεία των πεσόντων)
Η λέξη Αλλέστα είναι Ιταλικό επίρρημα από το alla+lesta που σημαίνει γρήγορα, πρόθυμα, σε ετοιμότητα, σε προσοχή (μετάφραση από το ελληνικό λεξικό Τεγόπουλος – Φυτράκη)
Παιζόταν από αγόρια και κορίτσια, ακόμη και άνδρες και γυναίκες συμμετείχαν.
Καρφώνουμε ένα καρφί ή πάσσαλο σε κάποιο σημείο της πλατείας. Δένουμε σε αυτό την άκρη ενός σχοινιού. Την άλλη άκρη του σχοινιού την κρατά κάποιος που ονομάζεται Μάνα, που επιλέγεται με κλήρωση. Ο αριθμός των συμμετεχόντων δεν είναι καθορισμένος.
Όλοι προσπαθούν να πιάσουν το σχοινί, να ταλαιπωρήσουν τη Μάνα. Όποιον όμως πιάσει η Μάνα, αναλαμβάνει αυτός το ρόλο της.
Εδώ πρέπει να σημειώσουμε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του κ. Γιάννη Μυστράκη του Εμμ. (Μπαρμπαγιάννη όπως τον ξέρουμε) ότι στοιχείο αιφνιδιασμού στο παιγνίδι είναι η αυξομείωση του μήκους του σχοινιού, από το σταθερό σημείο μέχρι το χέρι της μάνας.
Τυλίγοντας η Μάνα μέρος του σχοινιού κρυφά από τους συμπαίκτες, μπορεί ξαφνικά να το επιμηκύνει αυξάνοντας την ακτίνα δράσης και να αρπάξει πιο εύκολα τον αιφνιδιασμένο συμπαίκτη που έχει πλησιάσει.
Η γρηγοράδα, η ευελιξία, η συγκέντρωση προσοχής, η επιδεξιότητα συμπορεύονται με τα γέλια, τις φωνές, άρα και την εκτόνωση των παικτών.
Φίλες και φίλοι
Κλείνοντας προτείνω να αναλάβει ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ατσιποπούλου να συνεργασθεί και με άλλους φορείς του χωριού, να διοργανώσει ομάδες που θα συγκεντρώσουν και θα καταγράψουν, μαρτυρίες για ήθη και έθιμα του χωριού μας, ξεχασμένα τραγούδια, τοπωνύμια κα ώστε να μείνουν αφ’ ενός τα λαογραφικά στοιχεία του Ατσιποπούλου ως διαθήκη στους νέους μας.
Αφ’ ετέρου δε να παρουσιασθούν στο 2 συνέδριο για το Ατσιπόπουλο, που θα γίνει μετά από 2 χρόνια στον ίδιο χώρο. Αυτό το ευελπιστούμε».