(Κατά Ματθαίον 25,1-13)
ΗΘΙΚΗ ΠΑΡΑΙΝΕΣΗ
Μέσης δε νυκτός κραυγή γέγονεν, ιδού ο νυμφίος, εξέρχεσθε εις απάντησιν, τότε ηγέρθησαν πάσαι αι παρθένοι εκείναι και εκόσμησαν τας λαμπάδας εαυτών αι δε μωραί ταις φρονίμοις είπαν δότε ημίν εκ του ελαίου υμών, ότι αι λαμπάδες ημών σβέννυνται απεκρίθησαν δε οι φρόνιμοι λέγουσαι μήποτε ου μη αρκέση ημίν και υμίν πορεύεσθε μάλλον προς τους πωλούντας και αγοράσατε εαυταίς, απερχομένων δε αυτών αγοράσαι ήλθεν ο νυμφίος και αι έτοιμοι εισήλθον μετ’ αυτού εις τους γάμους, και εκλείσθη η θύρα, ύστερον δε έρχονται και αι λοιπαί παρθένοι λέγουσαι κύριε, κύριε, άνοιξον ημίν, ο δε αποκριθείς είπεν αν μήν λέγω υμίν, ουκ οίδα υμάς. Γρηγορείτε ουν, ότι ουκ οίδατε την ημέραν ουδέ την ώραν.
Ο Ματθαίος είχε στα χέρια του μια πρώτη μορφή της παραβολής την οποία ερμήνευσε αλληγορικά και διασκεύασε εις τρόπον ώστε να συμβολίζει την Παρουσία του Χριστού ως ουρανίου νυμφίου, οπότε και την ενέταξε στην συνάφεια παραβολών της Παρουσίας. Για να μην πάσχει μάλιστα η συνοχή του κειμένου του, προσέθεσε στην αρχή της παραβολής το «τότε» συνδέοντάς την με τα ή ου δοκείτε ώρα.’
Στο πρόσωπο του νυμφίου της παραβολής αποτυπώνεται η θεμέλια πίστη της εκκλησιαστικής κοινότητας στην μέλλουσα Δευτέρα Παρουσία του Ιησού ως Χριστού με την ετοιμότητα που συνεπάγεται και ολοκληρώνεται λυτρωτικά για την Ανθρωπότητα η χαρά της Αναστάσεως και της Αναλήψεως, μετά τη απόγνωση του Σταυρού και την ματαίωση κάθε ελπίδος σωτηρίας. Από την ανατρεπτική εισβολή ενός εσχάτου χρόνου, μιας αποφάσεως που αλλάζει εν των ένδον την ζωή μας, περνούμε σε ένα ημερολογιακό τέλος του χρόνου, μια εσχατολογία φυσική, συλλογικής εφαρμογής και προεκτάσεως, η οποία κρατεί τον άνθρωπο αιχμάλωτο του είδους του, αντί να τον ελευθερώνει στον προσωπικό εαυτό του. Η ανεπαίσθητη τούτη μετακίνηση υπήρξε και είναι «σκόλοψ εν τη σαρκί»της Εκκλησίας, δραματικός συντελεστής που την κρατεί μονίμως μετέωρη μεταξύ εμπειρικής αναστάσεως των νεκρών από απώτατο μέλλον και αναστάσεως κάθε ανθρώπου σε μια καινούργια ζωή. Το φυσικό πέρας θα καταπνίγει την ψυχική άνοιξη, εφόσον δεν θα ερμηνεύεται πνευματικά. Αντί να βιώνουμε το έσχατο, θα υφιστάμεθα τον χρόνο αντί να βαδίζουμε προς την «ώρα», θα ζήσουμε την σωτηρία μέσα στην σύμβαση. Η διαφορά ως τρόπος ζωής, είναι καταθλιπτική. Ενώ ο Ιησούς καλούσε τον κόσμος σε αδιάκοπη εσωτερική εγρήγορση, η μεταπασχάλια κοινότης κατέφυγε στην ηθική παραίνεση εν ονόματι της Δευτέρας Παρουσίας. Από την ετοιμότητα για την πυρετώδη στιγμή της αποφάσεως που θα άνοιγε την ύπαρξη στο αλλιώς, περάσαμε στον καθαγιασμένο εφησυχασμό ενός καθώς πρέπει βίου. Στον πόνο τούτο εξ ίσου συνέβαλαν Ανατολή και Δύση.
ΝΥΜΦΙΟΣ ΚΑΙ ΧΡΙΣΤΟΣ
Για πρώτη φορά τον συναντούμε στον Παύλο εν είδει αρραβώνος της Εκκλησίας με τον Χριστό. Ο Χριστός ως ηθικό πρότυπο είναι και ο τελικός παραλήπτης της αρετής και του ποιού των πράξεών μας –σωτήρας και κριτής στο παρόν για το μέλλον. Ακριβέστερα: Ο Ιησούς Χριστός όχι στην ιστορικότητά του αλλά στον συμβολισμό του θανάτου και της αναστάσεώς του ως παραιτήσεως του ανθρώπου από τον εγωκεντρισμό και άρα νέας αυτοκατανοήσεώς του. Υπ’ αυτό το πρίσμα μπορεί να αναγνωρίζεται στον Χριστό –Υιό του Θεού και η σχέση τους να μορφοποιείται στον συμβολισμό και την αλληγορία, αλλά για ένα ακροατήριο μεταπασχάλιο, το οποίο είχε αφήσει το αρχικό βίωμα των εσχάτων καιρών για να στραφεί στην μέλλουσα Δευτέρα Παρουσία. Το ακροατήριο της εποχής του Ιησού δεν ήταν εις θέσιν να παρακολουθήσει τον αλληγορικό συσχετισμό Νυμφίου και Χριστού, όμως είχε τις παραστάσεις να παρακολουθεί γαμήλια δρώμενα, όπως η συνοδεία που πηγαίνει με τα φαναράκια να προϋπαντήσει τον γαμπρό, είτε να ακούει μια ιστορία για την αργοπορία του. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο η παραβολή των δέκα παρθένων υφίσταται και λειτουργεί κεκαθαρμένη από τον επιπρόσθετο αλληγορισμό της.
Δέκα κορίτσια πήγαν με αναμμένα τα φαναράκια τους να προϋπαντήσουν τον γαμπρό, που θα ερχόταν στο πατρικό του ολοκληρώνοντας έτσι την τελετή του γάμου. Από αυτά τα κορίτσια πέντε ήταν προνοητικές και οι άλλες πέντε επιπόλαιες. Επάνω στην βιασύνη τους οι τελευταίες δεν παίρνουν μαζί τους εφεδρικά δοχεία λαδιού για να κρατήσουν αναμμένα τα φαναράκια τους μολονότι πολύ συχνά ο γαμπρός καθυστερούσε ώρες μέχρι να λάβει τέλος το προικώο παζάρι. Αντιθέτως οι προνοητικές πήραν επιπλέον λάδι για να τροφοδοτούν εν ανάγκη το καντήλι του φαναριού. Καθώς αργοπορούσε ο γαμπρός, τα κορίτσια νύσταξαν και αποκοιμήθηκαν με τα φανάρια αναμμένα. Τα μεσάνυχτα ακούστηκε στεντόρεια η φωνή του προπομπού: Έρχεται ο νυμφίος! Βγήτε να τον προϋπαντήσετε! Σηκώθηκαν τότε τα κορίτσια και περιποιήθηκαν τα φανάρια τους. Οι άμυαλες είδαν το λάδι τους να σώνεται και είπαν στις συνετές: Δώστε μας από το λάδι σας γιατί τα φανάρια μας να σβήνουν. Εκείνες όμως αρνήθηκαν –«το λάδι μας δεν φτάνει για όλες»είπαν. «Πηγαίνετε καλύτερα στους λαδεμπόρους να αγοράσετε». Την ώρα που οι τελευταίες έφυγαν για ν’ αγοράσουν λάδι, κατέφθασε ο νυμφίος μπήκε με τις προνοητικές κοπέλες στο σπίτι για την γιορτή του γάμου και έκλεισαν πίσω τους την πόρτα. Όταν αργότερα έφθασαν οι υπόλοιπες, ηύραν την πόρτα κλειστή και ζητούσαν από τον γαμπρό να τους ανοίξει, για να εισπράξουν την απάντηση ΄’ένα κοφτό «δεν σας ξέρω»ή «δεν θέλω να σας ξέρω».
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΘΑΡΣΗ
Όπως όλες οι παραβολές των Ευαγγελίων και η δική μας ανήκει στο κήρυγμα του Ιστορικού Ιησού. Όμως ο Ιησούς δεν έγραψε τίποτε και όσα λόγια του μας παραδόθ8ηκαν γραπτώς ήταν προϊόν κατανοήσεως –δηλαδή ερμηνείας –των ευαγγελιστών υπό το πρίσμα των αναγκών της μεταπασχάλιας χριστιανικής κοινότητας, η οποία στην θέση του εσχατολογικού παρόντος της αρχής είχε βάλει την αναμονή της Δευτέρας Παρουσίας με την σωτηριολογία της και τον αλληγορισμό της. Με τέτοιο πνεύμα ο Ματθαίος προσήγγισε και κατέγραψε την παραβολή των δέκα παρθένων –ο Γερεμίας βοήθησε να το δείξουμε μα που είχε συνέπειες σοβαρότατες, αφού η αλληγορία αποτελεί και αυτή μεταφορά. απλώς κάθε στοιχείο της διαθέτει μια αποκλειστική σημασία, την οποία ο ερμηνευτής αξιοποιεί κατά βούλησιν. Αίφνης στην δική μας περίπτωση και ανεξαρτήτως της ιστορίας των παρθένων, του νου και του γαμπρού, το φανάρι είναι σύμβολο φωτισμού και πνευματικής καθαρότητας, ενώ το αναμμένο λυχνάρι, η «λαμπάδα» στηρίζει το φως που με την σειρά του φανερώνει την λάμπα, παραπέμπει δε σε συγκέντρωση του νού και εκπομπή σοφίας για συνέχεια χωρίς ταυτότητα. Στον ελληνοδυτικό κόσμο μάλιστα η λάμπα και το μάτι συμβολίζουν τον θεωρητικό βίο και την αγιότητα. Επίσης, η φλόγα σε όλες τις παραδόσεις σημαίνει πνευματική κάθαρση, φωτισμό και αληθινή αγάπη, ενώ το λάδι είναι σύμβολο φωτός, καθαρότητας και ευημερίας, με τελετουργική χρήση ευρύτατη στις χώρες που ευδοκιμούσε η ελιά, αφού συνδεόταν με ευλογία Θεού, χαρά και αδελφοσύνη. Δεν ήταν τυχαίο ότι συνήθως το χρίσμα γινόταν με λάδι και ότι συμβόλιζε το πνεύμα του Θεού. Ο χρειόμενος εισέρχεται στην θεία σφαίρα και αναβαπτίζεται στην θεία παρουσία. Ο γάμος πάλι εκτός της ερωτικής ενώσεως ανδρός και γυναικός συμβολίζει την ένωση της ψυχής με τον Θεό,. του Θεού με τον λαό του ή του Χριστού με την Εκκλησία του, αλλά και την συμφιλίωση της ασύνειδης ανάγκης (θηλυκό) με την έλλογη επιθυμία (αρσενικό). Όσοι για την παρθενική συνθήκη, αυτή δηλώνει εσωτερική, μεταμορφωτική καθαρότητα. Παρθενική ψυχή είναι η αδιάπλαστη, ελεύθερη από ξένες παραστάσεις, έτοιμη να δεχθεί το θείο σπέρμα, να γονιμοποιηθεί με την επιθυμία του απολύτου. Εξ’ου και Θεοτόκος παρθένος είναι η ψυχή που δεξιώνεται τον Θεό, η αρμονική ψυχή την οποία γονιμοποιεί ο νυμφίος _Θεός και η οποία γεννά το δημιουργίκό πνεύμα μέσα της, χωρίς αν την σπιλώνει η γονιμότης. Όσο για τον ύπνο, αδελφό του θανάτου και τέκνο της νυκτός, κατά την αρχαιοελληνική μυθοπλασία, αυτός εικονίζει πλαστικά την αδιακρισία των αναβαθμών της υπάρξεως στο πεδίο της βαρύτητας, την γενικότητα του ανθρώπου χωρίς ατομικότητα, το αντίθετο ακριβώς της αφυπνίσεως ή εγέρσεως ως διακρίσεως επιπέδων εκ των κάτω προς τα άνω, τα οποία συνέζει μεταξύ τους, η αναγεννημένη σε ανέκδοτο πλάτος συνείδηση.
ΤΟ ΑΙΤΗΜΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΣΤΡΟΦΗΣ
Η παραβολή των δέκα παρθένων είναι παραβολή ετοιμότητος απέναντι στο ενδεχόμενο της τελικής κρίσεως. Στην ζωή, λέει η ιστορία, περιμένουμε την εσχάτη κρίση γενικώς, όμως έρχεται κάπ0οια στιγμή, ένα κεραυνοβόλο εξαίφνης όπου τα πάντα παίζονται. Μια τέτοια στιγμή ήταν η άφιξη του γαμπρού και το γαμήλιο γλέντι που ακολούθησε στην αφήγηση της παραβολής. Ο γαμπρός ήρθε αιφνιδιαστικά μέσα στην νύχτα, την ώρα που οι κοπέλες είχαν αποκοιμηθεί και τις κατέλαβε εξυπίνης ακριβώς όπως στην ζωή μας προλαβαίνουν τα γεγονότα, οπότε είπε είμαστε προετοιμασμένοι να τα αντιμετωπίσουμε, είτε τα χάνουμε όλα όντας απροετοίμαστοι. Είτε έχουμε αλλάξει ζωή και προλαβαίνουνε, είτε μένουμε αδιόρθωτοι κι εκτεθειμένοι στην στυφή γεύση μιας χαλασμένης ποιότητας είτε έχουμε τρόπο να συντηρούμε το φως της ζωής και να ανοίγουμε δρόμο μέσα στην νύχτα, είτε το λάδι σώνεται, τα λυχνάρια σβήνουν και μας καταπίνει το σκοτάδι. Εδώ η προετοιμασία παρομοιάζεται με το φως των φαναριών που διατηρεί η πρόνοια των φρονίμων παρθένων και υποδηλώνει μιαν εσωτερική μεταστροφή, στην οποία αναφέρεται με διαφόρους τρόπους ο Ματθαίος. Στην επί τους όρους ομιλία παραδείγματος χάριν, ζητεί (5,16) από τους μαθητές να λάμψει το φως της βιοτής των, παντού και να δοξολογήσει ο κόσμος τον ουράνιο πατέρα τους.
Το αίτημα της μεταστροφής εξηγεί την διάκριση «φρονίμων» και «μωρών»παρθένων. Εάν η νουνεχής συμπεριφορά του ανθρώπου απέναντι στην επαπειλούμενη κρίση αναδεικνύει την σύνεσή του, η φρονιμάδα στον λόγο του Ιησού χαρακτηρίζει όποιον συνειδητοποιεί και βιώνει την εσχατολογική συνθήκη της υπάρξεως. Ο Ιησούς αποκαλεί «φρόνιμο» όχι τον προσεκτικό τηρητή του Νόμου αλλά εκείνον που ακούει τον λόγο του και τον κάνει ζωή του. Δεν αρκεί να γνωρίζει την διδασκαλία του, οφείλει να την κάνει πράξη –σε αντίθετη περίπτωση θα φερθεί σαν «μωρός» : πας ο ακούων μου τους λόγους τούτους και μη ποιών αυτούς ομοιωθήσεται ανδρί μωρώ, όστις ωκοδόμησεν αυοταύτην οικίαν επί την άμμον και κατέβη η βροχή και ήλθον οι ποταμοί και έπνευσαν οι άνεμοι και προσέκοψαν τη οικία εκείνη, και έπεσεν, και ην η πτώσις αυτής μεγάλη (Μτ. 7,26-27). Θα έπραττε «φρόνιμα»εάν οικοδομούσε την οικία του ἑπί την πέτρα»,οπότε η θεομηνία δεν θα την γκρέμιζε. Ο»μωρός» επομένως ζει κάθε στιγμή με την αγωνία της ελλείψεως και της ανάγκης, το ψυχικό σφίξιμο του υπαγορεύει ανέξοδες συμβατικές επιλογές που του απαγορεύουν να χαρεί, εν αντιθέσει προς τον «φρόνιμο» ο οποίος στερεώνει στο εσωτερικό του περίσσευμα τον χρόνο. Μπορεί στα κείμενά μας, η φρονιμάδα να συνδέεται με προνοητικότητα, όμως αυτό το «προ-« δεν ανταποκρίνεται στην αμεσότητα της ανάγκης αλλά στο πλέον της επιθυμίας. Η πέτρα ως ποιότητα του εδάφους είναι εξίσου πλεόνασμα με το λάδι στα δοχεία των κοριτσιών. τούτο νομιμοποιεί να σκεφθούμε την φρονιμάδα, ως πηγή ενεργείας στον ορίζοντα της αυτοπραγματώσεως. ως ρήξη με τις βαρύτητες και προσανατολισμό στην επιθυμία. διατηρώντας αναμμένο το φως, διατηρούμε την λεπτότητα εκείνη που επιτρέπει την μετάβαση από την πυκνότητα του εαυτού στην διαφάνειά του.
Η ετοιμασία για την εσχάτη ώρα έγκειται σε απόφαση ν΄’ αλλάξουμε το πνεύμα της ζωής μας. Μεταστροφή άρα δεν είναι η μεταμελημένη η ζωή αλλά η προετοιμασία για την κρίσιμη ώρα ως θάρρος μιας νέας αρχής και όχι ως προσαρμογή σε δεδομένο και ακίνδυνο τρόπο. Είναι οι αποφάσεις που βγάζουν από την πεπατημένη του συμβατικού ασφαλούς παρόντος και τον εφησυχασμό των εθισμών του παρελθόντος. Οι στιγμές των αποφάσεων αυτών βαραίνουν σε ολόκληρο τον χρόνο της ζωής μας ως εσχατολογική του προοπτική. Γι’αυτό και όταν τις παίρνουμε η ζωή μας είναι σαν Βασιλεία των ουρανών, αφού οι ίδιοι πλέον κρίνουμε υπερβατικά τον χρόνο μας. «Φρόνιμος»είναι όποιος συνειδητοποιεί την υπαρξιακή κρισιμότητα της συνθήκης του και δεν αφήνεται στην φορά των πραγμάτων,. αλλά έχει το κουράγιο και την αποφασιστικότητα ν’αρχίσει μια καινούργια ζωή διακινδυνεύοντάς τα πάντα.
Πηγή: «ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ» Στέλιου Ράμφου
Εκδόσεις ΑΡΜΟΣ