ΜΕΡΟΣ 2Ο
Από τα μέσα Αυγούστου 1944 οι Γερμανοί αρχίζουν να εγκαταλείπουν την Ανατολική και την Κεντρική Κρήτη και να περιορίζονται στην Δυτική. Η αποχώρηση τους συνδυάζεται με φοβερές καταστροφές χωριών, εκτελέσεις, διωγμούς και πολλά άλλα. Με διάφορες προφάσεις αλλά με πραγματικό σκοπό όμως –όπως φαίνεται- την καταστροφή και την ερήμωση όσο ήταν δυνατό του Ηρωϊκού Νησιού μας. Έτσι τον Αύγουστο του 1944 κατέστρεψαν πολλά χωριά και εκτέλεσαν εκατοντάδες Κρητικούς, τους περισσότερους με τη δικαιολογία ότι προ τετραμήνου οι απαγωγείς του Κράϊπε είχαν περάσει πλησίον των χωριών αυτών χωρίς εκείνοι να σπεύσουν να τον απελευθερώσουν ή να καταγγείλουν το γεγονός. Αλλά ας δούμε τι αναφέρει για τη Σφαγή των Ανωγείων η έκθεση της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτήτων εν Κρήτη, η οποία γράφτηκε από 29 Ιουνίου μέχρι και 6 Αυγούστου 1945, μέλος της οποίας ήταν και ο λογοτέχνης Ν. Καζαντζάκης.
ΟΙ ΓΕΡΜΑΝΟΙ ΣΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ
Στην αρχή του 1943 κατεδάφισαν 16 σπίτια Ανωγειανών για σωφρονισμό και προειδοποίηση. Το Μάϊο του 1943 με νέα εξόρμηση σκοτώνουν 3 βοσκούς, μεταξύ των οποίων και ο 13ετης Βασ. Κ. Ξυλούρης. Έκλεψαν και 2000 αιγοπρόβατα. Στις 19-8-1943 συνελήφθησαν 9 άνδρες, 4 από την οικογένεια Κουνάλη, 4 από την οικογένεια Σμπώκου και ένας με το όνομα Σταυράκης. Δύο δραπετεύουν, οι 7 κλείνονται στην Φυλακή Αγιά. Στην συνέχεια τους στέλνουν στην Γερμανία και πνίγονται στο δρόμο. Στις 3-9-43 νέα εξόρμηση στα Ανώγεια. Οι Γερμανοί κλέβουν 4 – 5.000 αιγοπρόβατα. Παίρνουν μετά σαν οδηγό τον Μιχ. Βρέντζο, τον διατάσσουν να φύγει και πισώπλατα τον πυροβολούν και τον σκοτώνουν. Στις 13-2-44 κυκλώνουν πάλι το χωριό και συγκεντρώνουν όλους τους κατοίκους στο σχολείο. Παίρνουν 11 άνδρες με τη δικαιολογία ότι δοκίμασαν να φύγουν. Τι απέγιναν κανείς δεν γνωρίζει. Λέγεται ότι τους τουφέκισαν στη θέση Καρτερός.
Στις 7-8-44 έρχεται ο διαβόητος για την ωμότητά του Γερμανός Επιλοχίας «Σήφης», φρούραρχος του Γενή-Κααβέ με απόσπασμα 4 Γερμανών και 4 Ιταλών. Συνέλαβαν όσες γυναίκες και παιδιά βρήκαν. Τους ξυλοκόπησαν άγρια και τους οδήγησαν προς το Γενή-Κααβέ με την κατηγορία ότι οι άνδρες δεν εδέχοντο να πηγαίνουν στην αγγαρεία. Λίγο όμως έξω από το χωριό τους χτυπούν οι αντάρτες, φονεύουν τους γερμανοιταλούς και ελευθερώνουν τα γυναικόπαιδα. (σελ. 65 της έκθεσης). Την επομένη γίνεται το σαμποτάζ της Δαμάστας από Ανωγειανούς. Έκαψαν 3 γερμανικά αυτοκίνητα και σκότωσαν περί τους 15 Ιταλούς ενώ αιχμαλώτισαν και 7.
Στις 9 Αυγούστου 1944 μπαίνουν στα Ανώγεια 60 Γερμανοί. Οι άνδρες έλειπαν. Βρίσκουν μόνο γυναίκες.
ΟΙ ΑΘΛΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ
Στις 13-8-44 ΟΙ Γερμανοί συμπληρώνουν την κύκλωση του χωριού. Δίνουν διαταγή όσοι κάτοικοι ήσαν τότε εκεί (περίπου 1.500 γυναικόπαιδα) να αναχωρήσουν εντός μισής ώρας προς την κατεύθυνση του Γενή-Κααβε και να διασκορπισθούν στα διάφορα χωριά του Νομού Ρεθύμνης. Μετά από αυτά κάνουν γενική λεηλασία. Ήταν πλούσιο σε κτηνοτροφικά και γεωργικά προϊόντα.
ΦΩΤΙΑ ΚΑΙ ΔΥΝΑΜΙΤΗ
Έκαιγαν –μετά τη λεηλασία- κάθε σπίτι πρώτα και μετά το ανατίναζαν με δυναμίτη. Κάθε νύχτα οι Γερμανοί απεσύροντο στα Σείσαρχα και το πρωί επέστρεφαν. Η λεηλασία, η φωτιά και οι ανατινάξεις διήρκεσαν από τις 13 Αυγούστου έως τις 5 Σεπτεμβρίου 1944. Κατά την διάρκεια της αρπαγής οι Γερμανοί εσκότωσαν εντός του χωριού τον Γ. Σπιθούρη ο οποίος δεν μπορούσε να φύγει με τους άλλου κατοίκους. Επίσης τους παράλυτους εξαδέλφους Κωνστ. και Ι. Ξυλούρη (ή Κιτρή) και τον υπέργηρον Νικ. Αεράκη, στην αγκαλιά του οποίου έθεσαν μετά την εκτέλεση, δεξιά και αριστερά, τα πτώματα δύο χοίρων προς χλευασμόν.
Δύο αδελφές, η χήρα Εμμ. Καλλέργη και η χήρα Εμμ. Καβλέντη, η χωλή Ειρήνη Καραϊσκου και η Ευαγ. Ιω. Πασπαράκη αρνήθηκαν να αποχωρήσουν και προτίμησαν τον θάνατο. Επίσης σκότωσαν με σφαίρα στο κεφάλι τον Εμμ. Ι. Σαλούστρο. Επίσης αρκετοί άλλοι σκοτώθηκαν εις τα πέριξ. Οι Γερμανοί κατέστρεψαν και τα τυροκομεία της περιοχής και έκλεψαν τα κοπάδια των κατοίκων. Όσα δεν μπόρεσαν να μεταφέρουν τα σκότωσαν.
ΙΣΟΠΕΔΩΣΑΝ ΤΑ ΑΝΩΓΕΙΑ
Τα Ανώγεια είχαν τότε 4.000 κατοίκους και 940 σπίτια. Η Επιτροπή Ωμοτήτων αναφέρει στη σελίδα 66 της έκθεσης το 1945, «Σήμερον από τας 940 οικίας των Ανωγείων δεν έχει απομείνει ούτε μία. Το νεόδμητον σχολείον ανετινάχθη, αι 3 εκκλησίαι, τας οποίας οι Γερμανοί είχον μεταβάλει εις σταύλους, έχουν επίσης υποστή ζημίας εκ των πέριξ ανατινάξεων». Η επίσημος κατάστασις της Νομαρχίας Ρεθύμνης αναφέρει 117 Ανωγειανούς εκτελεσθέντας κατά την περίοδο της κατοχής.
ΤΑ 7 ΧΩΡΙΑ ΤΟΥ ΑΜΑΡΙΟΥ
Στις 28 Αυγούστου ακολούθησε η φοβερή τραγωδία των 7 χωριών του Αμαρίου.
Στο ΓΕΡΑΚΑΡΗ συγκέντρωσαν όλους τους κατοίκους στο σπίτι του Ν. Τζωρτζάκη. Επιχείρησαν να δραπετεύσουν οι νέοι Εμ. Γ. Γιαννακουδάκης και ο Ευστρ. Εμμ. Στρατιδάκης. Τους σκότωσαν οι Γερμανοί μπροστά στους άλλους. Επειδή οι γυναίκες έκλαιγαν οι Γερμανοί έστρεψαν εναντίον τους τα πολυβόλα και τις διέταξαν να σιωπήσουν «επί ποινή άμεσου τουφεκισμού». (έκθεση ωμοτήτων, σελίς 71). Έκλεψαν τα πολύτιμα αντικείμενα. Σκότωσαν 36, ανά δύο εντός οικίας. Οι νεκροί εσύροντο και ερρίπτοντο εις το όπισθεν δωμάτιον διά να επακολουθήση νέον ζεύγος (χρησιμοποιώ τη γλώσσα ως έχει η έκθεσις Διαπιστώσεως Ωμοτήτων). Μετά τον φόνο των 36, έρριψαν βενζίνη και έκαυσαν την οικίαν μετά των πτωμάτων. (Κε Ρίχτερ και Κε Πρύτανη γιατί δεν πηγαίνετε να το διαπιστώσετε;)
ΓΕΝΙΚΗ ΛΕΗΛΑΣΙΑ ΚΑΙ ΦΩΤΙΑ
Ακολούθησε γενική λεηλασία. Επί 8 ημέρες 13 αυτοκίνητα μετέφεραν τη λεία. Ενδύματα, κλινοσκεπάσματα, κεραμίδια, ζώα κ.λ.π. Από τα 177 σπίτια στο ΓΕΡΑΚΑΡΗ τίποτα δεν έμεινε όρθιο. Επίσης το σχολείο το ανατίναξαν από τα θεμέλια. Το ίδιο και οι 4 εκκλησίες, αλλά και οι βρύσες. Οι «φίλοι του κου Ρίχτερ» μετέβαλαν σε κοπρώνα τα ερείπια της εκκλησίας της Παναγίας. Σκότωναν όσους έβρισκαν στο δρόμο και στα χωράφια. Το χωριό έχει συνολικά 53 εκτελεσθέντες. Στους εκτελεσθέντες συγκαταλέγονται και 9 γυναίκες. Η τυφλή και κωφή Ευαγ. Γιαννακουδάκη και η άνω των 90 ανάπηρη Χαρ. Ι. Παταράκη. Σκότωσαν και τον 80χρονο Στ. Κοκονά και τον ανάπηρο του 1922 Ευαγ. Ι. Μανιουδάκη μέσα στο μαγαζί του. Το μέγεθος της συμφοράς που έπληξε το χωριό –αναφέρει η έκθεση- θα το καταλάβει ο οποιοσδήποτε- πλην του Κου Ρίχτερ- από ένα μόνο χαρακτηριστικό παράδειγμα αφανισμού οικογένειας. Η Ελένη Αστρινού Αγγελάκη πενθεί «φονευθέντος του συζύγου της, δύο τέκνα, δύο αδελφούς, πέντε πρώτους ανεψιούς, τέσσαρας πρώτους εξαδέλφους και επτά δεύτερους ανεψιούς. Ακριβώς με τον ίδιο τρόπο έγινε η ΕΚΤΕΛΕΣΗ και η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ και στα υπόλοιπα χωριά του Αμαρίου.
ΓΟΥΡΓΟΥΘΟΥΣ: Εξετελέσθησαν 4, κατέστρεψαν 17 σπίτια.
ΚΑΡΔΑΚΙ: Ο συνοικισμός αυτός αποτελείτο από 13 σπίτια και είχε 9 άνδρες. Οι Γερμανοί κατέστρεψαν όλα τα σπίτια, σκότωσαν τους 6 γιατί κατάφεραν να δραπετεύσουν οι 3.
ΒΡΥΣΕΣ: Το χωριό το κύκλωσαν το πρωί. Εκτέλεσαν 30. Ακόμα άτομα 8 έστειλαν στο ΚΑΡΔΑΚΙ γιατί εκεί ήταν …μικρός ο αριθμός των κατοίκων, μεταξύ αυτών και ο ιερέας του χωριού, Συμεών Βερτουλάκης. Οι υπόλοιποι άνδρες εφυλακίσθηκαν στο Ρέθυμνο. Τα γυναικόπαιδα και οι γέροντες τρώγοντας ξύλο οδηγήθηκαν στο Μέρωνα όπου διασκορπίσθηκαν σε άλλα γειτονικά χωριά. Η λεηλασία των Βρυσών διήρκεσε 8 μέρες. Κατέστρεψαν –Κε Ρίχτερ- και τα 77 σπίτια.
ΑΝΩ ΜΕΡΟΣ: Από τυχαίο πυροβολισμό Γερμανού στρατιώτη κατά τη διάρκεια της κύκλωσης μερικοί κατόρθωσαν να διαφύγουν. Οι υπόλοιποι κάτοικοι βιαίως και ημίγυμνοι οδηγήθησαν στο σχολείο. Καθ’ οδόν οι Γερμανοί σκότωσαν όλα τα ζώα που συνάντησαν, αγελάδες, σκύλους, γουρούνια κ.λ.π. –Αλήθεια Κε Ρίχτερ, Ποιοί είναι κτήνη;- ΟΜΑΔΙΚΩΣ σκότωσαν 30 άνδρες καθώς και 8 γέροντες και γριές. Ανάμεσα τους την Εργινούσα Μαθιουδάκη 103 ετών, τον Γ. Λεμονάκη 86 ετών, την γυναίκα του Ευαγγελία 80 ετών, την Αμαλία Παπουτσάκη 75 ετών και τον Εμμ. Κατσαντώνη 75 ετών, του οποίου τα δύο παιδιά Γιώργος και Στέλιος, ο γαμπρός του Διον. Χανδράκης, συγχρόνως τους σκότωσαν. Το 1941 οι αλεξιπτωτιστές είχαν σκοτώσει τον άλλο του γιό, τον Αντώνη. 172 σπίτια, ΟΛΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ. Ισοπέδωσαν την εκκλησία του χωριού. Όχι μόνο την κατέστρεψαν αλλά και την ΒΕΒΗΛΩΣΑΝ, αφού την μετέτρεψαν σε σφαγείο ζώων. –Οι άνθρωποι, Κε Ρίχτερ- εκεί πετούσαν εντόσθια, κεφάλια χοίρων, προβάτων κ.λ.π. Η εικόνα της Παναγίας, εις την οποία ήταν αφιερωμένος ο ναός, βρέθηκε χωρίς τα αφιερώματα τόσο τα χρυσά όσο και τα αργυρά. Επίσης Κε Ρίχτερ ήταν αποπατημένη από τους …. «καλούς δυστυχώς για μερικούς Ναζί» (σελίς 74 από την έκθεση της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεων ωμοτήτων εν Κρήτη)
ΣΜΙΛΕΣ: Ο συνοικισμός είχε 11 σπίτια. Τα κατέστρεψαν όλα. Εκτέλεσαν 3 άνδρες, ανάμεσά τους και ο Ι. Βαρούχας πατέρας 7 παιδιών.
ΔΡΥΓΙΕΣ: Είχε 30 σπίτια. Τα κατέστρεψαν όλα. Οι κάτοικοι είχαν ειδοποιηθεί και είχαν εκκενώσει τελείως το χωριό.
Την ίδια ημέρα 22-8-1944 κατέστρεψαν και την ΚΡΥΑ ΒΡΥΣΗ Αγίου Βασιλείου. 30 εκτέλεσαν. Συγχρόνως αγνοούνται άλλοι 5. Στους εκτελεσθέντας ήταν και 3 αδέλφια, Εμμανουήλ, Ευάγγελος και Κωνσταντίνος Πετρακάκης. Η λεηλασία και η πυρπόληση του χωριού κράτησε 8 ημέρες. Όποια σπίτια ήταν κατασκευασμένα από μπετό ανατινάχθηκαν με δυναμίτη. Συνολικά κατέστρεψαν 113 σπίτια. Εκεί μάλλον σκοτώθηκαν και οι 5.
ΚΟΞΑΡΕ: 90 σπίτια λεηλατήθηκαν και κάηκαν ή ανατινάχθηκαν. Όλο το χωριό. Τον 70χρονο Στέλιο Βαβουράκη (άρρωστος από ημιπληγία), τον πέταξαν εντός φλεγομένου σπιτιού και τον έκαψαν. (Κε Ρίχτερ Το ξέρατε;)
Την εκκλησία του χωριού, Κοίμησις της Θετόκου την ανατίναξαν από τα θεμέλια (συνεχίζεται)