Του δρ Δημήτριου Κουτάντου
εκπαιδευτικού
Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989 σηματοδότησε το τέλος του ψυχρού πολέμου και πυροδότησε παγκόσμιες εξελίξεις με το άνοιγμα των αγορών. Ελάχιστα χρόνια μετά, το 1998, ο Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Jurgen Habermas, κυκλοφόρησε τη μελέτη του ο Μεταεθνικός Αστερισμός (στην Ελλάδα από τις Εκδόσεις Πόλις το 2003), στην οποία κατέγραφε τις συνέπειες της παγκοσμιοποίησης στην πρώην Δυτική και Ανατολική Γερμανία που προσπαθούσε να ενοποιηθεί. Δεκατέσσερα χρόνια μετά από την έκδοση του βιβλίου (!), το οποίο συνιστούμε στους αναγνώστες, προοιώνιζε αυτό που συμβαίνει στην Ελλάδα σήμερα, βοηθώντας μας έτσι να κατανοήσουμε την κρίση και έξω από τα στενά μας όρια/σύνορα στα ευρωπαϊκά και διεθνή πλαίσια. Στον πυρήνα αυτών των εξελίξεων βρίσκεται η μετάλλαξη του εθνικού κράτους στα πλαίσια της παγκοσμιοποιημένης τώρα οικονομίας.
Η συγκρότηση των εθνικών κρατών προήλθε από τις αρχές και τις κινητοποιήσεις που επέφεραν η Γαλλική (1789) και η Αμερικανική (1775-1783) επανάσταση, μοντέλο που επικράτησε παγκόσμια ως διοικητικό κέντρο με φορολογική αρχή, με εδαφική επικράτεια με ανεξάρτητη κυριαρχία, εθνικό κράτος που εξελίχθηκε σε κοινωνικό, δημοκρατικό, κράτος δικαίου. Εδώ ο συγγραφέας προκειμένου να μιλήσει για τις διεθνείς πιέσεις που ασκούνται σήμερα στο κράτος ανατρέχει στις διεθνείς ανακατατάξεις που το διαμόρφωσαν. Στις απαρχές της συγκρότησης του κράτους το 19ο αιώνα γύρω από τις καταβολές της γλώσσας, του δικαίου και του πολιτισμού, σε μια «αυθόρμητη εθνική φύση» και ένα πηγαίο «λαϊκό πνεύμα», ο Habermas διαβάζει ατομικές και συλλογικές ευθύνες και κινδύνους που αντικατοπτρίζονται σήμερα στη συγκρότηση της ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Στα πλαίσια της Συνθήκης του Μάαστριχ η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να εξελιχθεί ώστε να μην είναι μόνο μια οικονομική ένωση με εξίσου δεσμευτικές αποφάσεις για όλα τα μέλη Δανούς, Ισπανούς, Έλληνες, Γερμανούς. Ταυτόχρονα η προθυμία αποδοχής αποφάσεων απαιτεί την αλληλεγγύη που επιτεύχθηκε ανάμεσα στους πολίτες των εθνικών κρατών το 19ο αιώνα. Kρίνεται αναγκαία η ισορροπία ανάμεσα στα εθνικά συμφέροντα και τη συνείδηση ότι ανήκουν στο ίδιο όλο η οποία θα επιτρέψει στους εταίρους να ταυτίζονται ο ένας με τον άλλο ως πολίτες.
Ο Habermas κρίνει τις διαφορές των προσεγγίσεων πάνω στο δίπολο εθνικό συμφέρον-όλον: «Τον 19ο αιώνα οι ευρωπαίοι λαοί, αν και ο καθένας χωριστά και όχι ακόμη όλοι από κοινού, είχαν βρεθεί αντιμέτωποι με ένα δομικά παρόμοιο πρόβλημα. Η ευρωπαϊκή ταυτότητα, που πρέπει να επιτευχθεί σήμερα πέρα από την εθνική δημοσιότητα σε ένα γενικότερο πλαίσιο επικοινωνίας, είχε δημιουργηθεί τότε με τη μορφή μιας αμφίστομης εθνικής συνείδησης. Η ιδέα του έθνους, στη λαϊκοφυλετική εκδοχή της, οδήγησε ασφαλώς στους καταστρεπτικούς αποκλεισμούς, στον αποκλεισμό των εχθρών του Ράιχ – και στην εξόντωση των εβραίων. Αλλά στην πολιτισμικοκεντρική εκδοχή της συνέβαλε επίσης στη δημιουργία σχέσεων αλληλεγγύης μεταξύ προσώπων που μέχρι τότε ήταν ξένα το ένα με το άλλο… Ακόμα και ανάμεσα σε πολίτες της ίδιας κοινότητας ο καθένας είναι για τον καθένα ένας Άλλος και δικαιούται να παραμένει ένας Άλλος, δηλαδή διαφορετικός» (σελ. 45-46). Τον Οκτώβριο του 2006 είχα πάει στη Σουηδία για ένα σεμινάριο σχετικά με το ρατσισμό και την ξενοφοβία. Είχα σοκαριστεί από τις συναντήσεις που κάναμε με ομάδες νέων αντι-ρατσιστικών διαδηλώσεων οι οποίες προσπαθούσαν να αντιμετωπίσουν τις ομάδες των νέο-ναζί. Χαιρόμουν γιατί στη χώρα μας νόμιζα ότι δεν υπήρχαν αυτά τα φαινόμενα, αλλά αγνοούσα το γεγονός ότι για παράδειγμα στη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα στη Βοσνία θεωρείται πιθανή η συμμετοχή Ελλήνων εθνικιστών όπου από τον Ιούλιο του 2006 με εντολή του τότε Υπουργού Δικαιοσύνης Α. Παπαληγούρα βρίσκεται υπό εξέλιξη εισαγγελική έρευνα (Εφημερίδα το Βήμα 2010-07-10).
Ποιο είναι το πρόβλημα σήμερα; «Επειδή η ιδέα ότι μια κοινωνία μπορεί να επενεργεί δημοκρατικά στον εαυτό της μέχρι σήμερα μόνο σε εθνικό επίπεδο εφαρμόσθηκε με αξιόπιστο τρόπο, ο μεταεθνικός αστερισμός προκαλεί εκείνο το συγκρατημένο πανικό μιας πολιτισμένης αμηχανίας που παρατηρούμε στις πολιτικές μας αρένες». Ενώ η ιδέα του έθνους υπήρξε ο κινητήριος μοχλός της εξέλιξης της κοινωνικής δικαιοσύνης και της δημοκρατίας, η ανάπτυξη του παγκόσμιου δικτύου επικοινωνίας, των οικονομικών δραστηριοτήτων και των εμπορικών συναλλαγών οικουμενικής κλίμακας και ο «ανταγωνισμός των εδρών», βάλουν την εθνική κυριαρχία γιατί αυτή πλέον δεν μπορεί να ελέγξει.
Στα παρακάτω δυο αποσπάσματα που έγραψε ο Habermas 14-15 χρόνια πριν αναγνωρίζουμε τη δική μας σημερινή κατάσταση, κάτι το οποίο αναδεικνύει τις δικές μας ιστορικές ευθύνες αδράνειας (γνωρίζαμε αλλά εθελοτυφλούσαμε) αλλά και μια δυναμική οπτική ανάλυση και αντιμετώπιση των προβλημάτων μας και στη διεθνή (μεταεθνική) τους διάσταση. «Ο μετασχηματισμός και η αποδόμηση του κοινωνικού κράτους είναι μια άμεση συνέπεια της προσανατολισμένης προς την προσφορά οικονομικής πολιτικής, η οποία αποσκοπεί στην κατάργηση των ρυθμιστικών μέτρων για την αγορά, την άρση των επιδοτήσεων και τη βελτίωση των προϋποθέσεων για επενδύσεις και περικλείει μια αντιπληθωριστική νομισματική πολιτική και πολιτική επιτοκίων καθώς και τη μείωση των άμεσων φόρων, την ιδιωτικοποίηση δημόσιων επιχειρήσεων και άλλα παρόμοια μέτρα» (σελ. 83). «Στο όνομα ενός πολύ αποτελεσματικού «ανταγωνισμού των εδρών» οι κυβερνήσεις μας παρασύρονται σε ένα αγώνα δρόμου για την άρση των ρυθμίσεων ώστε να συμβάλουν στη μείωση του κόστους παραγωγής. Αυτή η πρακτική οδήγησε τη τελευταία δεκαετία σε αισχροκέρδεια και αδρή ανισότητα των εισοδημάτων, στην παραμέληση των πολιτισμικών υποδομών, σε αυξημένη ανεργία και στην περιθωριοποίηση ενός ολοένα μεγαλύτερου ποσοστού φτώχειας… δεν έχουμε την ψευδαίσθηση πως ζούμε σε μια «κοινωνία της αφθονίας» (σελ. 218).
Μέσα στους κόλπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαμορφώνονται αντίθετες απόψεις για την εξεύρεση μεταεθνικών δράσεων. «Ανάλογα με το βαθμό συμφωνίας με τη μεταεθνική δημοκρατία θα ξεχωρίσω τέσσερις θέσεις: τους ευρωσκεπτικιστές (θεωρούν πρόωρη ή εσφαλμένη την εισαγωγή του Ευρώ), τους Ευρωπαίους τη αγοράς (χαιρετίζουν το ενιαίο νόμισμα αλλά δεν θέλουν να προχωρήσουν παραπέρα), τους οπαδούς μια ευρωπαϊκής ομοσπονδίας (επιθυμούν τη μετατροπή των διεθνών συμβάσεων σε πολιτικό σύνταγμα για να ενισχύσουν τις αποφάσεις της Επιτροπής, του Συμβουλίου Υπουργών, του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου και του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου) και τους οπαδούς μιας παγκόσμιας διακυβέρνησης/glabal governance (ένα ομοσπονδιακό ευρωπαϊκό κράτος θα αποτελέσει την αφετηρία για μια μελλοντική «παγκόσμια εσωτερική πολιτική» που θα στηρίζεται στις διεθνείς συμβάσεις)» (σελ. 128-129).
Ωστόσο υπερκείμενα ζητήματα παραμένουν η εργασία, η δικαιοσύνη, η θεσμικότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και η συλλογική ταυτότητα. Ο συγγραφέας υπερθεματίζει ότι τα επιμέρους κράτη θα πρέπει να συνεργαστούν στα πλαίσια μιας κοσμοπολίτικης, πολύ-πολιτισμικοκεντρικής πραγματικότητας η οποία χρειάζεται να αναδυθεί μέσα από τις κοινωνίες των πολιτών. «Το αποφασιστικό ερώτημα είναι κατά συνέπεια αν στις κοινωνίες των πολιτών και στην κοινή γνώμη ευρύτερων συμφυών καθεστώτων μπορεί να δημιουργηθεί μια συνείδηση υποχρεωτικής κοσμοπολίτικης αλληλεγγύης» (σελ. 89) λαμβάνοντας υπόψη τα αμοιβαία συμφέροντα, την αυτοτέλεια και την ιδιαιτερότητα των κρατών. Και σε μεταγενέστερο έργο του το 2004 με τίτλο Η Διάσπαση της Ευρώπης (Εκδόσεις Καστανιώτη) τονίζει: «Οι λαοί πρέπει κατά κάποιον τρόπο να επιφορτίσουν τις εθνικές ταυτότητες τους και να τις διευρύνουν με μια Ευρωπαϊκή διάσταση» (σελ. 90). Η ευρωπαϊκή ταυτότητα χρειάζεται να στηρίζεται σε επτά αρχές: στην εκκοσμίκευση, προτεραιότητα του κράτους έναντι της αγοράς, προτεραιότητα της αλληλεγγύης έναντι της απόδοσης, σκεπτικισμός έναντι της τεχνολογίας, επίγνωση των παραδόξων της προόδου, απόρριψη του δικαίου του ισχυροτέρου, ειρηνευτικός προσανατολισμός επί τη βάσει της ιστορικής εμπειρίας απωλειών. «Σήμερα, τα εθνικά κράτη δεν μπορούν πλέον να διασφαλίζουν με τον δικό τους τρόπο τα δικά τους εδαφικά συμφέροντα, τις βιοτικές βάσεις του δικού τους πληθυσμού, τις υλικές προϋποθέσεις και τα κεκτημένα της δικής τους κοινωνίας… Στην παγκόσμια πολιτική σκηνή εξακολουθούν να αποτελούν τα σπουδαιότερα, και εν τέλει αποφασιστικής σημασίας, δρώντας υποκείμενα. Αυτή την αρένα πρέπει βεβαίως να τη μοιραστούν με παγκόσμιους παίκτες (global players) μη κρατικού τύπου, όπως επί παραδείγματι με πολυεθνικά σωματεία και μη κυβερνητικούς οργανισμούς, που, με χρηματικά μέσα ή με την επιρροή, ακολουθούν τη δική τους πολιτική» (σελ. 230). «Ο καλύτερος δείκτης για τη μεταβαλλόμενη μορφή των διεθνών σχέσεων είναι τα ρευστά όρια μεταξύ εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής» (σελ. 231).
Φιλοσοφικά ο Habermas, στο βιβλίο του Ο Μεταεθνινκός Αστερισμός, εστιάζει την προσοχή μας στην κριτική του Λόγου και τη μετανεωτερικότητα, τη ρήξη με το ιστορικό παρελθόν, τη συνείδηση μιας νέας εποχής (Η λέξη «modernus» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά τον 5ο αιώνα για τη διάκριση «χριστιανικό»–«εθνικό» ρωμαϊκό παρελθόν). Η εκμηχανισμένη οικονομία εκκένωσε πλήρως τον πληθυσμό του αγροτικού τομέα. Όμως «Από τον 17ο αιώνα δεν έχει αλλάξει η εργαλειακή στάση απέναντι σε μια επιστημονικά αντικειμενοποιημένη φύση αμετάβλητος είναι ο τρόπος του τεχνικού ελέγχου αποκωδικοποιημένων φυσικών φαινομένων, ακόμη και αν σήμερα οι παρεμβάσεις μας στην ύλη είναι βαθύτερες και οι προελάσεις μας στο σύμπαν πιο εκτεταμένες από ποτέ» (σελ. 73).
«Έτσι ο πολιτισμός του Διαφωτισμού από τη σκοπιά του Χέγκελ μοιάζει απλώς σαν κάτι αντίστοιχο προς τη θρησκεία που κατάντησε κάτι άκαμπτο. Καθώς στη θέση του Λόγου τοποθετεί το στοχασμό και τη σκόπιμη ορθολογικότητα, είναι σαν να λατρεύει το Λόγο ως είδωλο… Ο κατασταλτικός χαρακτήρας του Λόγου έχει τις ρίζες τους τη δομή του αυτοστοχασμού, δηλαδή στην αυτοαναφορά ενός υποκειμένου της γνώσης το οποίο αντικειμενοποιεί τον εαυτό του» (σελ. 185). «Η κλασσική έννοια της νεωτερικότητας, όπως αναπτύχθηκε από το Μαξ Βέμπερ, τον Λούκατς και τη Σχολή της Φραγκφούρτης, στηρίζεται στην αφηρημένη αντίθεση μεταξύ μιας κοινωνίας που επιβάλει πειθαρχία και της τρωτής υποκειμενικότητας του ατόμου» (σελ. 207). Ο συγγραφέας ερευνά τους κοινωνικοοικονομικούς και ηθικοπολιτικούς όρους και τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες το σύγχρονο δυτικό, και δη ευρωπαϊκό, κράτος μπορεί να ανακτήσει την αξιοπιστία του έναντι της κοινωνίας και του πολίτη. Και η απάντηση θα πρέπει να αναζητηθεί στα αξιακά θεμέλια του ευρωπαϊκού ηθικού και πολιτικού πολιτισμού.
Απέναντι στην οικονομική επεκτατικότητα σε παγκόσμιο επίπεδο, τη νεοφιλελεύθερη αντίληψη για την οργάνωση της κοινωνίας και τις ορθολογικές επιδιώξεις του ατόμου, ο Habermas ανασκευάζει τα βασικά ερωτήματα, γιατί όπως σημειώνει στην εισαγωγή του βιβλίου ο καθ. Κ. Παπαγεωργίου: «Τα άτομα αναπτύσσουν το πλήρες δυναμικό τους όχι μόνον ως οικονομικά αυτοκαθοριζόμενα όντα αλλά και ως πολιτικά αυτονομοθετούμενοι πολίτες» (σελ. 17).