Το παρακάτω κείμενο έχει συνταχθεί από τον παιδοψυχολόγο και παιδοψυχίατρο, και ορθόδοξο ιερέα, π. Βασίλειο Θερμό. Πρόκειται για αποσπάσματα από λόγια των Τριών Ιεραρχών, τοποθετημένα έτσι σα να πρόκειται για απαντήσεις σε μια φανταστική συνέντευξη.
Οι Τρεις Ιεράρχες, ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος και ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, είναι από τους μεγαλύτερους αγίους της Ορθοδοξίας, αλλά και από τους σημαντικότερους πνευματικούς ανθρώπους στην ιστορία της ανθρωπότητας. Τα έργα τους – θεολογικά, φιλοσοφικά και ηθικά – οι αγώνες τους υπέρ των φτωχών και καταπιεσμένων και η ανυποχώρητη αντίστασή τους απέναντι στην εξουσία της εποχής τους (πολιτική, αλλά συχνά και εκκλησιαστική) αποτελούν αξεπέραστο παράδειγμα για μίμηση προς όλους μας.
Στο νέο ελληνικό κράτος η γιορτή τους (30 Ιανουαρίου) τιμάται ως ημέρα της Παιδείας.
Τα παρακάτω είναι δημοσιευμένα στο διαδίκτυο. Αναζητήστε τα στη διεύθυνση Από το http://oode.wordpress.com/2012/01/29/ierarxes/, όπου αναφέρεται από ποιο βιβλία των Τριών Ιεραρχών προέρχεται κάθε «απάντησή» τους.
Γράφει λοιπόν ο π. Βασίλειος:
Ζητούμε ένα σχολείο συνδεδεμένο με τη ζωή. Οι προστάτες άγιοι μας υποδεικνύουν ένα σχολείο συνδεδεμένο με τη Ζωή.
Διδάχθηκαν από την πείρα τους ότι Ζωή είναι το άνοιγμα της καρδιάς στον Θεό και στον άνθρωπο. Και η παιδεία χρειάζεται να αποβλέπει εκεί, διαφορετικά γίνεται επικίνδυνη. Σαν ένα όπλο στα χέρια αδέξιου ή εμπαθούς.
Όταν η παιδεία αντί για τη Ζωή συνδέεται με τον θάνατο, τότε αρχίζουν τα εκφυλιστικά φαινόμενα. Στο περιεχόμενο γίνεται τεχνοκρατική και διδάσκει εγωκεντρική χρήση τού κόσμου. Στη μέθοδο γίνεται αφύσικη και βασανιστική, ταλαιπωρώντας τον μαθητή. Στη δομή της γίνεται ανταγωνιστική και συντεχνιακή, εξωθώντας τον εκπαιδευτικό στην αδιαφορία και τον μαθητή στη βίαιη διαμαρτυρία.
Στη συνέχεια θα αφήσω να μιλήσουν οι προστάτες μας, οι Τρεις Ιεράρχες. Κατέκτησαν το κύρος τους με την αγάπη τους για την παιδεία, με την ασκητική τους προσπάθεια για διαρκή έξοδο προς τον Θεό και τον άλλον.
Συνέντευξη
Δ = δημοσιογράφος, Β = Βασίλειος, Γ = Γρηγόριος, Ι = Ιωάννης (Χρυσόστομος)
-Δ= Την ευχή σας, άγιοι του Θεού. Σκέφθηκα να ζητήσω τη γνώμη σας στα φλέγοντα θέματα της παιδείας και της αγωγής, στα οποία είστε ειδικοί.
Β= Χαιρόμαστε που ενδιαφέρεσθε για την παιδεία. Η πραγματική παιδεία είναι αγωγή ωφέλιμη για την ψυχή, που την καθαρίζει από ελαττώματα, πολλές φορές με κόπο και πόνο.
Γ= Νομίζω ότι όλοι οι φρόνιμοι άνθρωποι ομολογούν πως η παιδεία είναι το πρώτο αγαθό που διαθέτουμε. Όχι μόνο η Χριστιανική, που είναι και η ευγενέστερη και που περιφρονεί κάθε κομψότητα και κάθε φιλοδοξία των λόγων για να κρατήσει μόνο τη σωτηρία και το κάλλος των νοητών πραγμάτων, αλλά και η εξωτερική μόρφωση την οποία κάποιοι Χριστιανοί από κακή εκτίμηση απορρίπτουν διότι τάχα είναι ύπουλη και απατηλή και απομακρύνει από τον Θεό.
Ι= Από την τέχνη αυτή δεν υπάρχει μεγαλύτερη. Τίποτε δεν συγκρίνεται με το να διαπαιδαγωγήσεις την ψυχή και να διαπλάσεις τη διάνοια ενός νέου. Χρειάζεται περισσότερη προσοχή και ακρίβεια και από εκείνη που έχουν οι ζωγράφοι και οι γλύπτες.
-Δ= Γιατί είναι τόσο μεγάλη η σημασία της παιδείας;
Β= Η δύναμη της παιδείας βασίζεται στο γεγονός ότι ασκείται πάνω σε ψυχή εύπλαστη ακόμη, όπως το κερί. Έτσι, όταν θα έλθει η ανάπτυξη του λογικού, η δύναμη της συνήθειας θα συμμαχήσει μαζί του προς την σωστή κατεύθυνση. Τα μαθήματα αρετής που θα εντυπωθούν στο παιδί από την παιδική ηλικία είναι ανεξάλειπτα.
Ι= Μεγάλος θησαυρός είναι τα παιδιά μας και χρειάζονται πολλή επιμέλεια. Όταν πρόκειται να μάθουν μια τέχνη ψάχνουμε να βρούμε τον πλέον κατάλληλο να τους τη διδάξει. Γι’ αυτούς που θα διαμορφώσουν την ψυχή τους, όμως, δε νοιαζόμαστε ανάλογα.
-Δ= Πέστε μας κάτι για τις δικές σας σπουδές.
Γ= Ο Βασίλειος κι εγώ συνδεθήκαμε με στενή και ιερή φιλία. στην Αθήνα όπου επήγαμε να σπουδάσουμε, δεν γνωρίζαμε δρόμους άλλους από αυτούς που οδηγούσαν στο ναό και στη σχολή μας. Μάλιστα, μπορώ να πω ότι εκεί και τον Θεό πλησιάσαμε περισσότερο, βλέποντας τα αντίθετα παραδείγματα.
-Δ= Μερικές φορές παρατηρούμε να μην επιτυγχάνονται οι στόχοι της παιδείας. Τι φταίει που δεν γίνεται αποτελεσματική;
Ι= Το σκοπό της εκπαιδεύσεως τον καταστρέφουν συνήθως τα εξής αίτια: οι περιορισμένες δυνατότητες του παιδιού, η αμάθεια και η οκνηρία των δασκάλων, οι πολλές απασχολήσεις του πατέρα, η έλλειψη δαπανών για την παιδεία και μισθών για τους δασκάλους, καθώς και η κακία και ο φθόνος των συμμαθητών.
-Δ= Με ποιο τρόπο παίζει ρόλο και ο εκπαιδευτικός;
Ι= Με την προσωπικότητα του. Ας είναι κοινό σχολείο σε όλους και υπόδειγμα αρετής η λαμπρότητα του βίου σου, η οποία πρέπει να βρίσκεται μπροστά σε όλους σαν αρχέτυπη εικόνα, έχοντας όλα τα καλά μέσα της και δίνοντας με μεγάλη ευκολία τα παραδείγματα σ’ εκείνους που θέλουν να αποτυπώσουν μέσα τους κάποιο από τα καλά που έχει. Οι μαθητές τότε προ πάντων αγαπούν και μιμούνται το καλό, όταν έχουν τέτοια παραδείγματα από τους δασκάλους τους… Εκείνος που εφαρμόζει πρώτος εκείνα που συμβουλεύει στους άλλους, με την έμπρακτη τήρηση της συμβουλής πείθει περισσότερο απ’ όλα τον ακροατή.
Β= Οι νέοι δεν πρέπει να παραδώσουν δια μιας τα πηδάλια της διάνοιας τους στους δασκάλους και στους λόγιους και να τους ακολουθούν όπου αυτοί τους οδηγούν, αλλά να γνωρίζουν τι να δέχονται από αυτούς και τι να παραβλέπουν.
Ι= Ο καλός δάσκαλος είναι απαλλαγμένος από φθόνο και έπαρση. Θέλει οι αρετές να γίνουν κοινό κτήμα των μαθητών του, θέλει μόνο να τους εξισώσει σε όλα με τον εαυτό του. Γιατί αυτό κυρίως είναι το γνώρισμα του πραγματικού δασκάλου, το να συμπάσχει στις συμφορές των μαθητών του, το να θρηνεί και να πενθεί για τα τραύματα αυτών που έχει Στη ευθύνη του.
-Δ = Πώς πρέπει να γίνεται το μάθημα ώστε να εκπληρώνεται το μορφωτικό ιδεώδες;
Β= Τα μαθήματα πρέπει να γίνονται με ευχάριστο τρόπο και να προσφέρονται βραβεία στους μαθητές, ώστε να εκπληρώνουν τον σκοπό τους άνετα και χωρίς πίεση και λύπη. Μάθημα που έγινε με βία δεν είναι δυνατό να παραμείνει· όσα όμως εισέρχονται μέσα μας με ευχαρίστηση και χάρη, κάπως μονιμότερα εγκαθίστανται Στη ψυχή μας.
Ι= Δεν αρκεί μόνο η ανάγνωση αν δεν προστεθεί και η κατανόηση. Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος τρέφεται αλλά δεν χωνεύει την τροφή δεν θα ζήσει ποτέ, έτσι και αν κάποιος διαβάζει αλλά δεν καταλαβαίνει τίποτε, δεν θα βρει την αλήθεια.
-Δ= Συμμερίζεσθε και σεις την άποψη ότι δεν πρέπει να υπερφορτώνεται το παιδί με γνώσεις;
Β= Φυσικά. Όταν η διάνοια αδυνατεί να τα συλλάβει όλα μαζί, παθαίνει το ίδιο με το στομάχι που αδυνατεί να χωνέψει αυτά που έφαγε, εξ αιτίας του υπερβολικού κάρου.
-Δ= Φαντάζομαι πόσο κουραστικό θα είναι το λειτούργημα του δασκάλου.
Ι= Ο κόπος είναι βαρύς όταν είναι μάταιος. Αν ο μαθητής προσέχει και το αποδεικνύει με έργα, δεν αισθανόμαστε καθόλου τους κόπους μας.
-Δ= Γιατί οι περισσότεροι μαθητές βρίσκουν κουραστική την παιδεία και την αποστρέφονται;
Β= Η παιδεία στην αρχή φαίνεται να προξενεί δυσφορία και όχι χαρά· αργότερα όμως αποφέρει καρπό ειρήνης και σωτηρίας. Δυστυχώς οι περισσότεροι κουράζονται από την δυσκολία των πραγμάτων και δεν αναμένουν την ωφέλεια από την έκβαση, αλλά με το να δυσανασχετούν μπροστά στην δυσχέρεια της μαθήσεως παραμένουν στην αρρώστια της αμάθειας.
Ι= Η παιδαγωγία είναι σκληρή αλλά έχει καρπούς γλυκείς, όπως από τον τραχύ κορμό του δένδρου βγαίνει γλυκό φρούτο.
-Δ= Παρατηρούμε το φαινόμενο να επιδιώκουν σχεδόν όλοι ανώτατες σπουδές και να μην καταδέχονται τα πρακτικά επαγγέλματα.
Ι= Κανείς από όσους ασκούν χειρωνακτικό επάγγελμα να μην ντρέπεται, αλλά να ντρέπονται όσοι τρέφονται άδικα και μένουν αργοί και χρησιμοποιούν πολλούς υπηρέτες. Το να τρέφεται κάποιος πάντοτε εργαζόμενος αποτελεί είδος φιλοσοφημένης ζωής· οι ψυχές των ανθρώπων αυτών είναι καθαρότερες και οι διάνοιες τους πιο ρωμαλέες.
Β= Ο καθένας πρέπει να προσέχει τη δική του εργασία και να την φροντίζει με ζήλο και προθυμία και επιμέλεια, σα να την εποπτεύει ο Θεός. Και να μην πηγαίνει από τη μία δουλειά στην άλλη, διότι είναι προτιμότερο να εκτελούμε μία τέχνη σωστά παρά να καταπιανόμαστε με πολλές ατελώς. Αυτό φανερώνει επιπόλαιο χαρακτήρα· ή, αν δεν υπάρχει, τον δημιουργεί.
-Δ= Ποιον θεωρείτε αληθινά μορφωμένο;
Β= Ανθρώπινη σοφία είναι η εμπειρική γνώση των πραγμάτων της ζωής… Σοφία αληθινή είναι η επιστήμη και των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων και των αιτίων τους. Πολλοί, εξ αιτίας της μελέτης των επιστημών, έχουν παραμελήσει τη γνώση του Θεού.
Γ= Για μένα δεν είναι σοφός εκείνος που έχει σοφία λόγου, ούτε εκείνος που παρουσιάζει μεν ευφράδεια αλλά έχει άστατη και αδιαμόρφωτη ψυχή, σαν τους τάφους οι οποίοι εξωτερικά μεν είναι εμφανίσιμοι και ωραίοι ενώ εσωτερικά κρύβουν πτώματα και δυσωδία. Σοφό θεωρώ εκείνον που λέει μεν λίγα περί αρετής, αλλά παρουσιάζει πολλά με τη ζωή του και επιβεβαιώνει με την πράξη την αξιοπιστία του λόγου του. Σοφία είναι το να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του και να μην υπερηφανεύεται.
Ι= Θέλετε να σας πω ποιο είναι τα γνωρίσματα του αληθινά φιλοσοφημένου και καλλιεργημένου ανθρώπου; Είναι η περιφρόνηση του πλούτου και της δόξας, καθώς και το να είναι ανώτερος από φθόνο και κάθε πάθος.
-Δ= Τι απαντάτε σ’ εκείνους που ισχυρίζονται πως η πίστη αναιρεί τις δυνατότητες του ανθρώπινου λογικού;
Γ= Η λογική μας είναι κατώτερη των θείων πραγματικοτήτων… Η πίστη είναι η πλήρωση (ολοκλήρωση) του λογικού μας.