Η παλιά πόλη του Ρεθύμνου, χτισμένη πάνω στην αρχαία Ρίθυμνα
του Θοδωρή E. Δουλουμπέκη
Πολιτικού Μηχανικού Ε.Μ.Π.
douloumpekis.blogspot.com
Η παλιά πόλη του Ρεθύμνου, χτισμένη πάνω στην αρχαία Ρίθυμνα, αποτελεί μια από τις πιο καλοδιατηρημένες αναγεννησιακές πόλεις της Ελλάδας.
Μέσα από μια απλή παρατήρηση της μπορεί κανείς να κάνει ένα μαγικό ταξίδι στο χρόνο, στην ιστορία αυτού του εκπληκτικού τόπου και να παρατηρήσει τη μοναδική μίξη πολιτιστικών και αρχιτεκτονικών στοιχείων της Ενετοκρατίας και της τουρκοκρατίας, μέσα από τα χέρια ντόπιων κρητικών μαστόρων της εποχής, που δημιούργησαν αυτόν τον μάλλον ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό της παλιάς πόλης του Ρεθύμνου. Η επίδραση των ντόπιων τεχνιτών, κρίνεται μάλλον σημαντική, καθώς αν και ο σχεδιασμός πολλών έργων βασίστηκε κατά την ενετοκρατία στα δυτικά πρότυπα και τα βιβλία αρχιτεκτονικής του Sebastiano Serlio, και μεταγενέστερα σε ανατολικές αρχιτεκτονικές βάσεις, φαίνεται ότι οι κατασκευαστικές λεπτομέρειες των ντόπιων μαστόρων, είναι αυτές που προσέδωσαν ένα πιο ιστορικά φιλικό, αποδεκτό και κατανοητό χαρακτήρα στην παλιά πόλη του Ρεθύμνου.
Αν και η σημερινή μορφή της πόλης δε διαφέρει πολεοδομικά αρκετά από την περίοδο της Ενετοκρατίας, φαίνεται ότι έχει υποστεί κάποιες σημαντικές αλλαγές, κυρίως επί Τουρκοκρατίας, που της έδωσαν τη μορφή που σήμερα αναγνωρίζουμε καθώς τη «χρησιμοποιούμαι».
Η παραλιακή λεωφόρος Ελ. Βενιζέλου και η Αρκαδίου, αποτελούσαν ένα κοινό «δρόμο», τη Sabbionara, το δρόμο της άμμου, που ξεκίναγε από τη σημερινή πλατεία αγνώστου στρατιώτη και την πύλη της άμμου, τα θεμέλια της οποίας ανακαλύφθηκαν αλλά δεν αναδείχθηκαν, κατά τις εκσκαφές για την ανάπλαση της πλατείας, και κατέληγε στη Loggia. Τα οικοδομικά «παραλληλόγραμμα» που χωρίζουν σήμερα την κατά τη Ρώσικη επικυριαρχία οδό Τσάρων (σημ. Αρκαδίου) και την παραλιακή λεωφόρο φαίνεται να κατασκευάστηκαν στα μέσα του 18ου αιώνα, με αρχιτεκτονική φρουριακού χαρακτήρα αλλά χωρίς κάποια ιδιαίτερα στοιχεία που να «απαλύνουν» λίγο τη μετατόπιση των σπουδαίων βενετσιάνικων κτηρίων της Αρκαδίου (χάνι του Μποτώνη, χάνι του Παττακού, κ.α) , σε δεύτερο επίπεδο. Η ανοικοδόμηση των δυσ-σχημων κτηρίων αυτών αποτελεί μια μάλλον υπερβολική κίνηση στην αρχιτεκτονική και πολεοδομική ιστορία της πόλης.
Ο δρόμος της άμμου κατέληγε στη Loggia και τον πύργο του ρολογιού που υψώνονταν επιβλητικός απέναντι της. Από εκεί άρχιζε μια άλλη πλατεία βενετσίανικου χαρακτήρα (piazzeta), μακρόστενη που κατέληγε στην κρήνη Rimondi. Η πλατεία αυτή ήταν στην ουσία η σημερινή οδός Κ. Παλαιολόγου, με πολύ μεγαλύτερο πλάτος, αφού στη νότια πλευρά της δεν υπήρχαν κάποια από τα κτήρια που επίσης κατασκευάστηκαν επί τουρκοκρατίας.
Αυτό που μοιάζει όμως να ενέχει ένα σημείο προς διερεύνηση, είναι το κτήριο της Loggia. Σχεδιασμένο από τον βένετο αρχιτέκτονα Michele Sanmicheli υπεύθυνο για αρκετά οχυρωματικά έργα και δημόσια κτήρια εκτός Βενετίας, κατασκευάστηκε μάλλον γύρω στο 1540. Μελετώντας τα έργα του Sanmichelli, παρατηρώντας από πίνακα της εποχής αλλά και λαμβάνοντας ως δεδομένο την καλή οικονομική κατάσταση και τη διάθεση για οικοδόμηση μεγάλων έργων την εποχή εκείνη, προβληματίζει τον γράφοντα το γεγονός ότι η Loggia έμεινε σε ένα ισόγειο όροφο.
Τα έργα του Sanmichelli (βλ. Pallazo Roncale, Palazzo Bevilacqua, Palazzo Grimani), διατηρούν ένα συγκεκριμένο τρόπο δόμησης, είναι περισσότερο ογκώδη, συχνά διώροφα (Pallazo Roncale), ενώ ο ισόγειος όροφος τους μοιάζει πολύ στη Loggia του Ρεθύμνου. Επιπλέον και η «κοντινή» Loggia του Ηρακλείου , που προφανώς είχε την ίδια χρήση με αυτήν της πόλης μας, ήταν διώροφη.
Αν ο πύργος του ρολογιού, κατασκευάστηκε όντως μεταγενέστερα της Loggia και χωρίς να έχει προβλεφθεί η κατασκευή του (κατασκευάστηκε μετά την επιδρομή του Ουλούτζ-Αλή το 1571), τότε ενδεχομένως η ύπαρξη ενός διώροφου κτηρίου απέναντι από από έναν από τους ορθογωνικούς πύργους του Castel Vecchio να δημιουργούσε κάποιο σημαντικό πρόβλημα. Μήπως όμως η θέση του πύργου του ρολογιού είχε προβλεφθεί πριν από την επιδρομή, οπότε σε αυτή την περίπτωση ένα κτίσμα ύψους 7 μέτρων θα αποτελούσε οπτικό εμπόδιο ανάμεσα σε όσους διέσχιζαν την ιδιαίτερα πολυσύχναστη οδό της άμμου και το εντυπωσιακό ηλιακό ρολόι? Μάλιστα αν λάβουμε υπόψιν μας ότι το ρολόι ήταν στραμένο προς το δρόμο της άμμου, και ότι η θέση του ρολογιού στον πύργο των 20 μέτρων πρέπει να ήταν περί τα 12 μέτρα, τότε σαφέστατα και μια διώροφη Loggia θα αποτελούσε σημαντικό πρόβλημα .
Σε αυτό το σημείο, είναι επίσης σημαντικό να αναφερθεί, ότι ο εντυπωσιακός πύργος του ρολογιού, απαξιώθηκε από τους Τούρκους κατακτητές και το 1945, λίγο καιρό μετά το τέλος του Β’ παγκοσμίου πολέμου, το Δημοτικό Συμβούλιο του Ρεθύμνου αποφάσισε να κατεδαφιστεί το Ρολόι προκειμένου τη διαπλάτυνση του υφιστάμενου δρόμου.
…συνεχίζεται