Με επιτυχία ολοκληρώθηκαν την Πέμπτη 27 Οκτωβρίου 2011 οι εργασίες του ΙΑ’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, το οποίο διοργανώθηκε στο Ρέθυμνο από την Ιστορική & Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου υπό την αιγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου, της Περιφέρειας Κρήτης και του Δήμου Ρεθύμνου.
Η καταληκτική συνεδρία πραγματοποιήθηκε στην Ιερά Μονή Αρκαδίου, κατά τη διάρκεια της οποίας ο Πρόεδρος της Οργανωτικής Επιτροπής καθηγητής κ. Νικόλαος Παπαδογιαννάκης, κήρυξε τη λήξη των εργασιών. 
Ακολούθως ο Πρόεδρος της Ι.Λ.Ε.Ρ. κ. Μιχάλης Τρούλης, «παρέδωσε τη σκυτάλη» κατά τα ειωθότα στην πόλη, η οποία και θα φιλοξενήσει το επόμενο Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο το 2016 και συγκεκριμένα στο Ηράκλειο, για το οποίο τη διοργάνωση ανέλαβε η Εταιρεία Κρητικών και Ιστορικών Μελετών.
Η καταληκτική συνεδρία ολοκληρώθηκε με την έκδοση ψηφισμάτων και ακολούθησε δεξίωση, την οποία προσέφερε στους συνέδρους η Ιερά Μονή Αρκαδίου.
Ο Χαιρετισμός του Προέδρου της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου Καθηγητή κ. Ν. Ε. Παπαδογιαννάκη κατά την Καταληκτική Συνεδρία στην Ι. Μονή Αρκαδίου έχει ως ακολούθως:
«Κυρίες και κύριοι Σύνεδροι,
μετά τις επταήμερες εντατικές εργασίες των τριών Τμημάτων του ΙΑ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, συνέρχεται απόψε, στον ιερό τούτο χώρο, η Ολομέλεια στην καταληκτική συνεδρία της.
Είναι κοινή η διαπίστωση και η ικανοποίηση και η χαρά όλων των συμμετασχόντων ότι, παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες των εξωγενών παραγόντων, όλοι σας – πλην ελαχίστων – αγαπητοί Σύνεδροι, σε πείσμα των καιρών, τιμήσατε και κοσμήσατε με την παρουσία σας και εμπλουτίσατε με τον μόχθο σας το Συνέδριο.
Δεν είναι σήμερα η στιγμή να αναλύσουμε και να αποτιμήσουμε τις ανακοινώσεις που και πολυάριθμες είναι και σημαντικές. Θα δώσω μόνο μερικά ποσοτικά δεδομένα, αφού τα ποιοτικά, ελπίζω ότι γρήγορα θα γίνουν κτήμα όλων και, σε συνδυασμό με τον γόνιμο διάλογο που διεξήχθη στις επιμέρους συνεδρίες, θα αποτελέσουν το καινόν που εκόμισεν έκαστος.
Αναφέρω, λοιπόν, ότι από το σύνολο των εξακοσίων (600) δηλωθεισών ανακοινώσεων παρουσιάστηκαν περίπου οι 470, αριθμός λίαν ικανοποιητικός, αν λάβουμε υπ΄’ όψιν τα εμπόδια που παρουσιάστηκαν στην μετακίνηση των εισηγητών. Πρέπει να προσθέσω εδώ, ότι και οι ανακοινώσεις των συναδέλφων εκείνων, οι οποίοι λόγω ποικίλων εμποδίων, στάθηκε αδύνατον να παραστούν, θα συμπεριληφθούν ευχαρίστως στα «Πεπραγμένα» του Συνεδρίου.
Ο πλούτος αυτός ως και η υψηλή στάθμη των ανακοινώσεων, επιβεβαιώνουν ότι το ΙΑ’ Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο δεν υστέρησε των άλλων, ούτε ποσοτικά ούτε και ποιοτικά, τόσο από οργανωτικής, όσο και από επιστημονικής πλευράς έναντι των προηγουμένων και αυτό οφείλεται πρωτίστως σε σας, αγαπητοί Σύνεδροι, τόσο της Ελλάδος όσο και του εξωτερικού.
Είναι αληθινά συγκινητικό να παρατηρείται σε κάθε επόμενη πενταετία να συγκεντρώνει το Συνέδριο πολλούς εισηγητές για πολλοστή φορά, ως και νέους, όπως τα μέλη μιας πολυπληθούς οικογένειας, «ον τρόπον επισυνάγει όρνις τα νοσσία αυτής υπό τας πτέρυγας», συνοδευόμενες και από τις μακάριες σκιές των προαπελθόντων και πολλά προσενεγκόντων.
Από τη θέση αυτή επιθυμώ να απευθύνω τις ευχαριστίες μου προς όλους τους τοπικούς παράγοντες που συνέβαλαν στην άρτια οργάνωση του Συνεδρίου και κατά πρώτον στον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου κ.κ. Ευγένιο, στον Δήμαρχο Ρεθύμνης κ. Γεώργιο Μαρινάκη, στον Καθηγούμενο της Ιεράς Μονής Αρκαδίου, πατέρα Μύρωνα, ο οποίος και μας φιλοξενεί απόψε με την αγάπη του, στους συναδέλφους καθηγητές του Πανεπιστημίου Κρήτης, για την συνεργασία και την συμμετοχή τους στην Οργάνωση του Συνεδρίου, στην Θεατρική Ομάδα Καθηγητών της ΕΛΜΕ Ηρακλείου, για την θεατρική παράσταση που έδωσαν, στην 28η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και στον Σύλλογο Παλιάς Πόλης, για την ωραία ενημερωτική έκθεση στον χώρο του τζαμιού Καρά Μουσά πασά, στους μουσικούς και στον Λαογραφικό Μουσικοχορευτικό σύλλογο «Αρκάδι, για τα Ρεθεμνιώτικα Ακούσματα, στην Θεατρική Ομάδα «Χώρος» και τον κ. Σίμο Κακκάλα, για την παρουσίαση του Απόκοπου, στο Βιβλιοπωλείο Αδελφών Κλαψινάκη για την προσφορά τους και τέλος στα μέλη της Οργανωτικής Επιτροπής που εργάστηκαν, χωρίς να φεισθούν χρόνου και μόχθου. Ιδιαιτέρως ευχαριστώ από την θέση αυτή τον Πρόεδρο της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας κ. Μ. Τρούλη, καθώς και την κ. Αθηνά Βερνάρδου και το προσωπικό της Δημοσίας Βιβλιοθήκης Ρεθύμνης, που ομολογουμένως ανέλαβαν μέγα φορτίον.
Πρέπει, τέλος, να επισημάνω ότι η διοργάνωση των Συνεδρίων, κάθε φορά διαδοχικά, σε μια των τεσσάρων πρωτευουσών της Κρήτης, έχει παγιώσει μια παράδοση και δημιουργεί μιαν ευγενή άμιλλα μεταξύ τους, συμβάλλοντας τα μέγιστα στην προαγωγή των Κρητολογικών Ερευνών και Μελετών. Και αυτό πρέπει να το λαμβάνει σοβαρά υπόψη της η Πολιτεία, ως ένα πλέον στέρεο και δοκιμασμένο στον χρόνο θεσμό και να θεωρεί αυτονόητη υποχρέωσή της την στήριξή του, χωρίς υπομνήσεις και παρακλήσεις και επαιτείες, εκ μέρους των εκάστοτε διοργανωτών.
Αγαπητές και αγαπητοί Σύνεδροι, η στιγμή του «προς καιρόν» χωρισμού μας έφτασε.
Κηρύσσοντας την λήξη των εργασιών του Συνεδρίου, σας ευχαριστώ για μια ακόμη φορά εκ μέρους της Οργανωτικής Επιτροπής και προσωπικά, ευχόμενος καλήν επάνοδο στις εστίες σας εν υγεία και δημιουργία μέχρι το επόμενο Συνέδριο.
Καταλήγοντας καλώ τον Πρόεδρο της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας κ. Μ. Τρούλη να παραδώσει την σκυτάλη της διοργάνωσης του ΙΒ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου στον αντίστοιχο φορέα της πόλεως του Ηρακλείου.»
ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ
ΤΜΗΜΑ Α1
Στο Α1 Τμήμα εργασιών του συνεδρίου, τη λήξη κήρυξε η Καθηγήτρια της Προϊστορικής αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Κατερίνα Κόπακα, η οποία στην ομιλία αναφέρθηκε εκτενώς στα αποτελέσματα των συνεδριών που πραγματοποιήθηκαν.
Στην ομιλία της είπε τα εξής:
«Κυρίες και κύριοι,
Με ανάθεση της Οργανωτικής Επιτροπής, έχω τη μεγάλη τιμή να κλείσω με τη σύντομη αυτή εισήγηση τις εργασίες του Τμήματος Α1 του 11ου Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου. Ενός επετειακού συνεδρίου, πενήντα χρόνια μετά από την ιδρυτική πρώτη επιστημονική συνάντηση, στο Ηράκλειο τον Σεπτέμβριο του 1961.
Με πολύ εντατικούς ρυθμούς –τόσο γνώριμους, ωστόσο, στους περισσότερους από εμάς– τις επτά προηγούμενες ημέρες, από τις 8.30 το πρωί έως τις 9-9.30 το βράδυ, περίπου 400 εγγεγραμμένοι σύνεδροι-προϊστοριολόγοι παρουσίασαν 210 περίπου ανακοινώσεις, σε ένα κοινό που ξεπερνούσε συχνά τους 500 ακροατές. Μια εβδομάδα πυκνής και κατά κανόνα ποιοτικής γνώσης, που δημοσιοποιήθηκε και συζητήθηκε από ένα αφοσιωμένο «τάγμα» ειδικών, των οποίων η επιμονή και η μεθοδολογική σοβαρότητα εντυπωσίαζαν καθημερινά τους συναδέλφους των άλλων Τμημάτων του Συνεδρίου.
Ουτοπική θα ήταν και μόνο η προσπάθεια μιας απλής απαρίθμησης των επιμέρους συμβολών – σίγουρα θα ξεχνούσε κανείς αρκετές. Ακούσαμε πάντως, και αυτή τη φορά, πολλά και σπουδαία για την προϊστορική Κρήτη, στις αιγαιακές και τις μεσογειακές της συνάφειες:
– Για τους μακρινούς, κάτω-παλαιολιθικούς ήδη, πολιτισμικούς ορίζοντές της –που υποστηρίχτηκαν επίσημα, και γνωστοποιήθηκαν στο πλαίσιο, ακριβώς, των δύο τελευταίων Κρητολογικών Συνεδρίων. Καθώς και για κάποιες όψεις της μετέπειτα νεολιθικής της φυσιογνωμίας.
– Κυρίως, για τον κύκλο του ιδιότυπου Μινωικού πολιτισμού, του πρώτου μεγάλου, εγγράμματου πολιτισμού σε ευρωπαϊκό έδαφος. Διεθνής ήδη στην εποχή του, βρίσκεται και σήμερα στο επίκεντρο ενός δυναμικού παγκόσμιου ενδιαφέροντος, που δεν μοιάζει να απειλείται από την κρίση – αξίζει ίσως να αναρωτηθούμε, και επιστημολογικά, γιατί…
Διαπιστώσαμε ξανά τον εξωστρεφή, κοσμοπολίτικο χαρακτήρα του στην τότε δική του –και σημερινή δική μας– θάλασσα, τη Μεσόγειο, στον νότο του Αρχιπέλαγους του, του Αιγαίου• για ενάλιες αρχαιότητες και για εν πολλοίς άγνωστες νήσους στην επικράτειά του – ενότητες που τον εγγράφουν στα σύγχρονα πεδία της Ναυτικής και της Νησιωτικής αρχαιολογίας.
Μάθαμε για καινούργια ευρήματα-μάρτυρες περασμένων ανθρώπινων πρακτικών, συμπεριφορών, ιδεολογιών, αλλά και για νέες αναγνώσεις παλαιότερων ευρημάτων: της οικιστικής και της αρχιτεκτονικής• του θρησκευτικού, του ταφικού, όσο και του δημόσιου, κοινοτικού και ιδιωτικού τελετουργικού• της οικονομίας, της γραφειοκρατίας και της διοίκησης… Μέσα από σημαίνουσες θεματικές, όπως είναι η τεχνολογία και η τέχνη – η ανέκαθεν διάσημη κεραμεική, η ζωγραφική, η σφραγιδογλυφία, η μεταλλοτεχνία, η γραφή…
Διαπιστώσαμε, επιπλέον, την πρόοδο ανερχόμενων ερευνητικών προσεγγίσεων, κυρίως μέσα από τις προηγμένες τεχνολογίες, την ιστορία της αρχαιολογικής έρευνας, την αναθεώρηση ερμηνευτικών προτάσεων, και κάποιες (μετα)μοντέρνες θεωρητικές αναζητήσεις – βιωματικών εμπειριών, έμφυλων σχέσεων, μιας «σωματικότητας» στο παρελθόν.
Αναδείχθηκε, εδώ, η όλο και πιο ώριμη συμβολή της διεπιστημονικής μεθοδολογικής μας εργαλειοθήκης. Πόσο ¬άμεσες –και συγκινητικές– είναι, για παράδειγμα, οι μαρτυρίες της Περιβαλλοντικής αρχαιολογίας –των σκελετικών, αρχαιοβοτανικών, ζωοαρχαιολογικών και άλλων σχετικών καταλοίπων– για τους ανθρώπους και τους κόσμους τους εκείνους που αναζητούμε όλοι με πάθος.
Φεύγομε, έτσι, με ένα σπουδαίο γνωστικό αποθεματικό. Με πιο ευρείες και ενισχυμένες διαπιστώσεις και υποθέσεις εργασίας, όσο, βέβαια, και με περισσότερες αβεβαιότητες και νέα κριτικά ερωτήματα.
Τις προηγούμενες ημέρες τιμήσαμε επίσης, όπως θα οφείλομε πάντοτε, έστω με ελάχιστους φόρους τιμής, σημαντικούς ξένους και Έλληνες προϊστοριολόγους, ουσιαστικούς συντελεστές του πολιτισμικού γίγνεσθαι ¬και της πνευματικής μας ζωής – και πυλώνες των Κρητολογικών Συνεδρίων. Κάποιοι από αυτούς δεν είναι πια, δυστυχώς, μαζί μας. Έχουν αφήσει κενά δυσαναπλήρωτα.
Τα βράδια, ποικίλες και ποιοτικές παράλληλες εκδηλώσεις, μουσικές, θεατρικές και άλλες, προσφέρθηκαν από την Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Ρεθύμνου (ΙΛΕΡ), που διασφάλισε με υπευθυνότητα και επιτυχία τη δύσκολη υλοποίηση του Συνεδρίου.
Επιβεβαιώσαμε έτσι, και αυτή τη φορά, ότι το Κρητολογικό Συνέδριο είναι
– Η πιο μεγάλη περιοδική επιστημονική συνάντηση για την έρευνα του διαχρονικού κρητικού πολιτισμού, και των αιγαιακών και μεσογειακών συναρθρώσεων και διαντιδράσεών του. Τεράστιο παραμένει το Προϊστορικό τμήμα του (Α1), χάρη κυρίως στο ανθεκτικό διεθνές ερευνητικό κύρος του Μινωικού πολιτισμού
– Μια γόνιμη συνάντηση ειδικών διαφορετικών ηλικιών, που προσφέρει βήμα σε νέους επιστήμονες, και τους γνωρίζει με τους παλαιότερους. Γίνεται, έτσι, ένα σημαντικό «χωνευτήρι» ώριμης και αναπτυσσόμενης γνώσης, μια αμφίδρομα πολύτιμη διαδικασία επιστημονικής και κοινωνικής ανταλλαγής
– Είναι, τέλος, μια συνάντηση-γιορτή, μια συμβιωτική «συνέχεια», που ανανεώνει και διευρύνει μια «παρέα» παλιών γνώριμων – και, συχνά, φίλων. Και, μαζί, ένας πενταετής απολογισμός της πορείας των κρητικών πραγμάτων, από το προηγούμενο, κάθε φορά, Κρητολογικό: των μνημείων και της ζωής –και του κόστους της–, της ποιότητας της κρητικής κουζίνας, και του κρασιού και της ρακής, στην οικεία και ακόμη ανθρώπινη μεγαλόνησο.
Για εμάς τους Έλληνες συναδέλφους, η εβδομάδα αυτή γνώσης και φιλίας υπήρξε επιπλέον –και περισσότερο από ποτέ– μια ευεργετική παρένθεση λήθης. Το πλούσιο κοινό ταξίδι μας στο προϊστορικό παρελθόν ήταν το ιδανικό φάρμακο στη δριμεία –και αιφνίδια, και αδιέξοδη– οικονομική και ηθική κρίση που βιώνομε στο παρόν: ένα αντίδωρο στην επικίνδυνα απειλούμενη πολιτιστική μας ταυτότητα και κοινωνική συνοχή.
Ζούμε καθημερινά, και προπαντός περιμένομε, ασύλληπτες περικοπές πόρων αλλά, κυρίως, ανθρώπινου δυναμικού. Μαζικές απολύσεις, βεβιασμένες συνταξιοδοτήσεις, καταργήσεις θέσεων και νέων συμβάσεων… πλήττουν, φυσικά, και την Αρχαιολογική Υπηρεσία και τα Αρχαιολογικά τμήματα των πανεπιστημίων.
Αλλά, τότε, ποιοί θα νοιαστούν, θα φυλάξουν, θα ερευνήσουν, θα αναδείξουν τα μνημεία, την προηγούμενη παράδοση και μνήμη μας; Και ποιοί θα εκπαιδεύσουν τους νέους αρχαιολόγους, τους άμεσους μελλοντικούς θεματοφύλακες της πολιτιστικής μας κληρονομιάς? Τι θα παρουσιάσομε, όλοι μας, στο 12ο Κρητολογικό Συνέδριο – και θα υπάρξει καν αυτό, μετά από πέντε τόσο ανασφαλή και αβέβαια χρόνια που ανοίγονται μπροστά μας; Θα ενδιαφέρουν–και θα εξυπηρετούν– άραγε, ακόμη τότε την ταχύτατα προϊούσα παγκόσμια νέα τάξη οι εν δυνάμει συνεκτικές διασυνδέσεις μας με το παρελθόν – και με τη σοφία από τις περασμένες ανθρώπινες εμπειρίες;
Σήμερα, κάθε υπέρ-απαισιόδοξη πρόβλεψη ηχεί απόλυτα δικαιολογημένη. Η απαισιοδοξία δεν είναι όμως, ευτυχώς, δικό μου δομικό στοιχείο – ούτε, νομίζω, του τοπικού γονιδιώματος εν γένει. Προπαντός, όταν βλέπω, στο Κρητολογικό αυτό Συνέδριο, τη δυναμική παρουσία και συμβολή αρχαιολόγων από τις Εφορείες, όσο και συναδέλφων και φοιτητών/τριών από τα ελληνικά πανεπιστήμια – μέτρησα 34 ανακοινώσεις μόνο στο Τμήμα μας από παλιούς/ές και νέους/ες φοιτητές/τριες του Παν/μίου Κρήτης! Αλλά και όταν βλέπω τη σταθερή και θερμή πλαισίωσή μας από τόσους ξένους –ή, μάλλον, από τόσους εξ αγχιστείας Έλληνες– συναδέλφους και συνεργάτες, που συμμετείχαν με αφοσίωση και σε τούτο το Κρητολογικό, συχνά υπερβαίνοντας σοβαρές οικονομικές και άλλες δυσκολίες που έχουν και εκείνοι να αντιμετωπίσουν, στην πατρίδα και στην καθημερινότητά τους.
Αυτό με ενθαρρύνει να κάνω μια πρόταση-έκκληση: στο πλαίσιο των ερευνητικών σας δραστηριοτήτων στην Κρήτη, ήδη μέσα στο 2012, να εγγράψετε όλοι και το Πανεπιστήμιο Κρήτης. Φοιτητές και καθηγητές της Προϊστορικής αρχαιολογίας θα σας είμαστε, όλοι, ευγνώμονες για όποια συμβολή σας στο διδακτικό μας έργο: μια διάλεξη, ένα σεμινάριο, η συμμετοχή σε ένα θερινό σχολείο… θα ήταν ανεκτίμητη υποστήριξη –και πολύ μέγαλο επιστημονικό όφελος– στις παρούσες συνθήκες συρρίκνωσης πόρων και ακαδημαϊκού προσωπικού. Μια τέτοια, πρότυπη και πρωτότυπη, συνεργασία χρειάζεται, βέβαια, έγκαιρη οργάνωση – και, επομένως, συστηματική μεταξύ μας επικοινωνία και συνεννόηση. Χρειάζεται, προπαντός, τη δραστική (επαν)ενεργοποίηση μιας, σχεδόν χαμένης πλέον, συλλογικότητας• μιας συντονισμένης από κοινού δράσης και (δι)αντίδρασης, όπως αυτές που θωράκιζαν μάλλον εν πολλοίς τις κοινωνικές ομάδες της αρχαιότητας που μελετούμε.
Εξάλλου, τα νησιά υπήρξαν, το ξέρομε ήδη από τον Braudel, διαχρονικά ανθρώπινα καταφύγια, σε περιόδους κρίσης και ύφεσης. Εμείς, θα έχομε σταθερό, νοητικό τουλάχιστον, καταφύγιό μας την Κρήτη• και, στην ανάγκη, θα μας απομένουν ακόμη οι περιοικίδες νήσοι της – η Γαύδος, η Γαυδοπούλα, η Χρυσή, η Ντία…
Κλείνοντας, να ευχαριστήσομε ειλικρινά τους συντελεστές του 11ου Κρητολογικού Συνεδρίου. Ιδιαίτερα:
Τη Γραμματέα του Συνεδρίου, κ. Αθηνά Βερνάρδου
Τη Γραμματέα του Τμήματος Α1, συνάδελφο κ. Νότα Καραμαλίκη
Τις φοιτήτριες του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Παν/μίου Κρήτης που βοήθησαν στην υποδοχή των συνέδρων.
Και, βέβαια, την Οργανωτική και την Επιστημονική Επιτροπή, και τον πρόεδρο της ΙΛΕΡ κ. Μιχάλη Τρούλη, που ανταποκρίθηκαν αποτελεσματικά στις σύνθετες απαιτήσεις αυτής της διοργάνωσης.
Θερμές ευχαριστίες, τέλος, σε όλους και όλες εσάς. Υγεία, δύναμη – και, όταν χρειάζεται, αντίσταση.
Καλή μας αντάμωση στο 12ο Κρητολογικό Συνέδριο, στο Ηράκλειο το 2016.»
ΤΜΗΜΑ Α2
Το Τμήμα Α2 ήταν το πρώτο, στο οποίο και ολοκληρώθηκαν οι εργασίες του, στο πλαίσιο του ΙΑ’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου.
Ο απολογισμός τους τμήματος αυτού, που ανακοινώθηκε από την υπεύθυνη Γραμματείας, Αρχαιολόγο κ. Ειρήνη Γαβριλακη, έχει ως ακολούθως:
«Κυρίες και Κύριοι, Αγαπητοί Συνάδελφοι,
δηλώνοντας από την αρχή, ότι οι αλλαγές στο πρόγραμμα δεν μας άφησαν περιθώριο προετοιμασίας της ανακεφαλαίωσης αυτής, θα προσπαθήσουμε να συνοψίσουμε τις εργασίες του Τμήματος.
Το Σάββατο,22 Οκτωβρίου άρχισαν οι εργασίες στο Τμήμα Α’ 2 του Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, το οποίο ασχολήθηκε με του Ιστορικούς Χρόνους.
Τη δεύτερη ημέρα πραγματοποιήθηκαν τέσσερις συνεδρίες, στις οποίες προήδρευσαν αντίστοιχα οι Ειρήνη Γαβριλάκη (ΚΕ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων) και Capdeville (καθηγητής στο ΠανεπιστήμιοPantheon – Sorbonne), Αντώνης Βασιλάκης (Έφορος της ΛΕ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων) και Παυλίνα Καραναστάση (αναπληρώτρια καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης), Donald Haggis (καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Νότιας Καρολίνας) και Dario Palermo (καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Κατάνιας), καθώς και η Εύα Γραμματικάκη (Προϊσταμένη του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Κρητολογικών Σπουδών).
Την τρίτη ημέρα, πραγματοποιήθηκαν τρεις συνεδρίες, στις οποίες προήδρευσαν αντίστοιχα οι Αντώνης Κοτσώνας (μεταδιδακτορικός ερευνητής του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ) και Katjia Sporn (καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του πανεπιστημίου του Σάλζμπουργκ), Σταυρούλα Μαρκουλάκη (ΚΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων) και Εύα Γραμματικάκη και Martha Baldwin – Bowski (Καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Καρολίνας).
Την τέταρτη ημέρα, τέλος, πραγματοποιήθηκαν τρεις ακόμα συνεδρίες, στις οποίες προήδρευσαν η κ. Άννα Στραταριδάκη και η κ. Παυλίνα Καραναστάση του Πανεπιστημίου Κρήτης, ο Angel Martinez (καθηγητής του Πανεπιστημίου la Laguna) ο Μανόλης Στεφανάκης (επίκουρος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας και Νομισματικής του Πανεπιστημίου Αιγαίου) και ο Κυριάκος Ψαρουδάκης (Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού), ενώ αναβλήθηκε η Στρογγυλή Τράπεζα που ήταν αφιερωμένη στην ρωμαϊκή Ιεράπυτνα και τα γλυπτά της ρωμαϊκής πόλης.
Τα θέματα που απασχόλησαν τους Συνέδρους ήταν οι επιφανειακές και γεωφυσικές έρευνες, η τοπογραφία, η οικιστική οργάνωση και η αρχιτεκτονική, καθώς και οι σχέσεις Κρήτης, Αιγαίου και Ανατολικής Μεσογείου, η ταφική αρχιτεκτονική, οι- ταφικές πρακτικές και η Φυσική Ανθρωπολογία, οι νέες ανασκαφικές έρευνες και η τεχνολογία, η Τέχνη, η Εικονογραφία, η νομισματική, η επιγραφική και οι αρχειακές πηγές, η λατρεία.
Μέσω των ανακοινώσεων αναδείχθηκαν τα εκτεταμένα και πολυετή ερευνητικά προγράμματα ευρύτερων περιοχών στον Πρινιά, τη Μεσαρά (στη Φαιστό και τη Γόρτυνα), την Κνωσό, την Ίτανο και τη Φαλάσαρνα, αλλά και η σημαντική εργασία της ΚΕ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων στην Πολυρρήνια, την Απτέρα, τον Σταυρωμένο και την Αξό. Εξάλλου, παρουσιάστηκαν οι λαξευτοί νεώσοικοι της Ρίθυμνας, η σχέση Ιδαίου Άντρου και Αιγύπτου κατά την πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, οι επισκέψεις του Federico Halberr στην Ελεύθερνα και οι σχέσεις Αττικής – Δυτικής Κρήτης, όπως αποτυπώθηκαν στη διακίνηση των ερυθρόμορφων αγγείων.
Εξάλλου, αρχαιολόγοι και ειδικοί επιστήμονες προσπάθησαν να προσεγγίσουν τον άνθρωπο και τις μεταφυσικές του αναζητήσεις (ταφικά έθιμα και καύσεις στην Ελεύθερνα, ταφικά σύνολα στο Σταυρωμένο και την Ίνατο, ανάγλυφο από την Απτέρα, ιερό στα Μικρά Ανώγεια Ρεθύμνου, λατρευτικά ειδώλια από την Κάτω Σύμη Βιάννου) και την καθημερινή ζωή κατά την Αρχαιότητα, όπως αυτή κυλούσεμέσα από τη διαμόρφωση του ευρύτερου χώρου κατοίκησης και την κοινωνική / πολιτική οργάνωση των αρχαίων πόλεων (Πρινιά και τον Αζοριά), αλλά και των τέχνεργων ή της τεχνολογίας (γυάλινα αντικείμενα της Ιτάνου, ψηφιδωτά του Λιμένος Χερσονήσου, κεραμικός κλίβανος).
Τέλος, μέσω της συνθετικής μελέτης των επιγραφικών και φιλολογικών μαρτυριών, των αρχειακών πηγών και των νομισμάτων, έγινε προσπάθεια προσέγγισης των εμπορικών / οικονομικών δραστηριοτήτων των ανθρώπων των Ιστορικών Χρόνων, ενώ τους Συνέδρους απασχόλησαν και οι ιδεολογικές ανησυχίες τους, ενώ τα θέματα λατρείας που εθίγησαν κατά τις εργασίες φώτισαν τις εσωτερικές αναζητήσεις τους.
Οι ομιλητές που ήρθαν από το Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο και το Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κρήτης Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών της Κατάνιας, τα Πανεπιστήμια του Salerno, του Παρισιού, του Άμστερνταμ, του Παλέρμο, του Salsbourg, του Αιγαίου, του Τέξας, της Βόρειας Καρολίνας, του Ειρηνικού, το Πολυτεχνείο Κρήτης και τα Τμήματα Ιστορίας – Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Πόρων και Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Πελοποννήσου συναντήθηκαν με τους αρχαιολόγους της ΚΓ’ , ΚΔ’ και της ΚΕ’ Εφορείες Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και αντάλλαξαν πληροφορίες και απόψεις, επιβεβαιώνοντας ότι η Κρήτη, αυτό το σημαντικότατο κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου κατά την Αρχαιότητα, είναι και ένας κομβικός τόπος επιστημονικών συναντήσεων.
Οι εργασίες των ομιλητών, μάθημα εξωστρέφειας και προσήλωσης, ανέδειξαν αφενός τη σημασία των συνεργασιών και της πολυεπίπεδης, διεπιστημονικής έρευνας, αλλά και της αξιοποίησης των νέων επιστημονικών μεθόδων στην προσέγγιση του παρελθόντος και αφετέρου την αποτελεσματικότητα της επίμονης μοναχικής ενασχόλησης των αρχαιολόγων με το αντικείμενο μελέτης τους στις αποθήκες των Μουσείων, τους αρχαιολογικούς χώρους ή το αρχειακό υλικό. Αξίζει να υπογραμμιστεί ο συνθετικός χαρακτήρας των εργασιών, ο οποίος, εξάλλου, καταξιώνει το θεσμό του Διεθνούς αυτού Συνεδρίου που φέτος συμπληρώνει τα 50 χρόνια του. Κατά τη διάρκειά του, η ευρύτερη επιστημονική κοινότητα είχε την ευκαιρία να καλωσορίσει, να αξιοποιήσει, αλλά και και να αποχαιρετίσει έγκριτους αρχαιολόγους, πολλοί από τους οποίους συνέδεσαν τη ζωή τους με τη Νήσο. Ο Antonino di Vita, το θάνατο του οποίου πληροφορηθήκαμε κατά τη διάρκεια αυτών εργασιών είναι ένα τέτοιο παράδειγμα.
Οι εργασίες του Τμήματος Α’ 2 άρχισαν με την πικρή αναφορά στο γεγονός ότι η Αρχαιολογική Υπηρεσία, η αρχαιότερη Υπηρεσία του ελληνικού κράτους, πλήττεται δραματικά από την οικονομική συγκυρία, ενώ οι άνθρωποί της εξωθούνται σε μαζικές αποχωρήσεις, και τελείωσαν με τη γλυκόπικρη αίσθηση που άφησε η προβολή της ταινίας για το Γιάννη Σακελλαράκη και τις ανασκαφές του στο Ιδαίο Άντρο και τη Ζώμινθο.
Κλείνοντας, προτείνουμε να αφιερώσουμε όλοι λίγες σκέψεις στους συναδέλφους που αποχωρούν υποχρεωτικά από την Αρχαιολογική Υπηρεσία, έρμαια ενός ασύντακτου πολιτικού παιχνιδιού. Υπό το πρίσμα της αποχώρησης αυτής και δεδομένου του αποσυντονισμού της Υπηρεσίας μας, είναι ιδιαίτερα σημαντική η παρουσίαση των ανθρώπων του μακρινού παρελθόντος, γιατί, μέσω αυτής, φάνηκηκε με τον πιο εύγλωττο τρόπο και η επιμονή των ανθρώπων του συγκεκριμένου απάνθρωπου παρόντος που εξακολουθούν να κάνουν τη δουλειά τους προσβλέποντας, παρόλα αυτά σε ένα μέλλον, παρότι αυτό που προαλείφεται δύσκολο.»
ΤΜΗΜΑ Β’
Πλούσιος ήταν ο απολογισμός των εργασιών του Β’ Τμήματος του ΙΑ’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου για την Βυζαντινή και Βενετοκρατούμενη Κρήτη.
Ενδιαφέρουσα, μεταξύ των εισηγήσεων, υπήρξε η νέα χρονολόγηση του Ναού του Αγίου Τίτου και η τοπογραφική παρουσίαση της Γόρτυνας αλλά και των πρωτοβυζαντινών οχυρώσεων της Ιεράπετρας.
Στο τομέα της κεραμικής ήταν ολιγότερες οι ανακοινώσεις με την παρουσίαση πινακίων από τοιχογραφημένους ναούς, αλλά και το εργαστήριο κεραμικής στον Χάνδακα.
Άλλη ομάδα αξιόλογων ανακοινώσεων αφορούσε στην αρχιτεκτονική των μεσοβυζαντινών χρόνων με την παρουσίαση του ναού του Αγ. Γεωργίου στις Αρχάνες, ως και την ύστερη βενετική περίοδο με την ολοκληρωμένη προσέγγιση της βίλας στο Καρύδι. Ορισμένες ανακοινώσεις της ίδιας ομάδας αφορούσαν σε λεπτομερέστερα θέματα, όπως την αρχιτεκτονική γλυπτική σε θυρώματα ναών της ιδίας περιόδου.
Συμπαγής και ευρεία ήταν η ομάδα των ανακοινώσεων σχετικά με τους τοιχογραφημένους ναούς της Κρήτης, όπου παρουσιάστηκαν και ορισμένοι αδημοσίευτοι, όπως ο ναός του Αγίου Νικολάου στο Μιλιαρίκι με τις δίγλωσσες – ελληνικές και λατινικές – επιγραφές, ο ναός το Αγίου Στεφάνου στη Δρακώνα, με τον σπάνιο εικονογραφικό κύκλο του Αγίου. Επίσης, οι πολύ καλής τέχνης ναοί του Αγίου Ονουφρίου στη Γέννα , της Παναγίας του Μέρωνα, με τον διάκοσμο που συνδέεται με την επιφανή οικογένεια των Καλλεργών.
Κοντά στις παραπάνω ανακοινώσεις πρέπει να προστεθούν και εκείνες που αφορούσαν σε εικόνες επωνύμων ζωγράφων (Τζάνες, Πουλάκης κ. ά.).
Στο τομέα που αφορά στην πολιτική, τη κοινωνία και την καθημερινή ζωή της Βενετοκρατούμενης Κρήτης, υπήρξε ένας μεγάλος αριθμός ανακοινώσεων σχετικά με τις αραβικές πηγές για την Κρήτη, την εξωτερική πολιτική του Βυζαντίου απέναντι στην Νήσο κατά τον 13ο ιαι 14ο αι. τις αντιδράσεις των φεουδαρχών κατά την ίδια περίοδο, την πόλη του Ρεθύμνου κατά τον 15ο αι, την εξέλιξη του διοικητικού συστήματος κατά τον 15ο και 16ο αι., την πολιτική της Βενετίας έναντι των κοινωνικών αλλαγών , κατά τον 16ο και 17ο αι., τα μοναστήρια και τους μοναχούς, την ύπαιθρο και τους αγρότες έναντι της φεουδαρχίας, την εστίαση σε διακεκριμένα πρόσωπα και οικογένειες, την νκοινωνία της Κρήτης, τους συγγραφείς και λογίους που σχετίζονται με την Κρήτη, την πόλη των Χανίων μετά το 1650 και τέλος τους εκτός Κρήτης Κρήτες πρόσφυγες στην Κέρκυρα και Βενετία
Τέλος, σημαντικό και για το Τμήμα, όπως και για το όλο Συνέδριο, είναι ο μεγάλος αριθμός νέων ανθρώπων, οι οποίοι προσέρχονται και καταθέτουν με μεγάλο ενδιαφέρον και υπευθυνότητα τα αποτελέσματα των ερευνών και μελετών τους, σημάδι ότι ο μισός αιώνα ζωής που έχει διανύσει ο θεσμός πολλά υπόσχεται και στο μέλλον των Κρητολογικών ερευνών και μελετών.
ΤΜΗΜΑ Γ’
Στην καταληκτική συνεδρίαση του Γ’ Τμήματος, προήδρευσε ο Γραμματέας της Οργανωτικής Επιτροπής, ιστορικός κ. Γιάννης Γρυντάκης, ο οποίος κατά τη λήξη των εργασιών συνόψισε τα αποτελέσματα τους ως ακολούθως:
«Το τρίτο τμήμα του Συνεδρίου κάλυψε ποικίλα θέματα σχετικά με τη νεότερη ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης. Οι εισηγήσεις, κατά συνέπεια, άγγιξαν περισσότερο τον σημερινό άνθρωπο, μια και ήταν πιο κοντά στην εποχή και τα ενδιαφέροντά του.
Οι άνθρωποι των γραμμάτων που παρέλασαν το εφταήμερο που μας πέρασε έδωσαν τον καλύτερο εαυτό τους. Όσα είπαν, μέσα στο «τέταρτό»• τους είναι αποτέλεσμα μακροχρόνιου μόχθου και αυτό το εκτιμούμε πολύ. Για ένα κοινό άνθρωπο το να δουλεύεις αμέτρητες ώρες, να ταλαιπωρείσαι και να πληρώνεις εισιτήρια και ξενοδοχεία, προκειμένου να μιλήσεις σε ένα συνέδριο, χωρίς καμιά υλική αμοιβή, παρά μόνο τη χαρά της πνευματικής δημιουργίας και της κοινοποίησής της, είναι αδιανόητο. Και όμως για μας είναι φυσιολογικό.
Στο τμήμα μας έγιναν 18 συνεδρίες και ακούστηκαν γύρω στις 120 εισηγήσεις.
Οι απουσίες ήταν ελάχιστες και σε συνάρτηση με τη γενική κατάσταση, θα έλεγα μηδενικές. Τις παρακολούθησα σχεδόν όλες. Οι περισσότερες ήταν υψηλού επιπέδου και έριξαν φως σε πολλά σκοτεινά σημεία της ιστορίας και του πολιτισμού μας. Όλες
είχαν μεγάλο ενδιαφέρον. Είναι σπάνιο σε τόσο πολυπληθές συνέδριο να μην εμφανιστούν και δεύτερης ποιότητας εισηγήσεις. Το σπάνιο αυτό το πετύχαμε.
Θα ήθελα να κάνω μια αναδρομή και να θυμηθούμε αδρομερώς τι ακούστηκε το εφταήμερο, της διεθνούς πνευματικής προσφοράς προς την Κρήτη.
Η πρώτη συνεδρία αναφερόταν στην Κρήτη κατά το •1821. Δόθηκαν σημαντικά στοιχεία για την πολιτεία της Γραμβούσας και για την περίοδο της Αιγυπτιοκρατίας στην Κρήτη. Στην επόμενη συνεδρία, που αναφερόταν στη •μεγάλη επανάσταση του 1866, χύθηκε φως σε πολλές πτυχές της, όπως τη δεύτερη εκστρατεία εθελοντών από τη Μάνη. Στην ίδια συνεδρία εντυπωσίασε, με την εμβόλιμη εισήγησή του και ο διευθυντής του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου Αθήνας κ. Παπαδόπουλος, που μίλησε για τους σεισμούς στην Κρήτη.
Η τρίτη και η τέταρτη συνεδρία μας μετέφεραν στο έργο του μεγάλου πολιτικού μας Βενιζέλου και στα συνταρακτικά γεγονότα που συνέβησαν στην Κρήτη κατά τον δεύτερο παγκόσμια πόλεμο. Ακούσαμε για τη συμβολή του κρητικού Π.Α.Μ. στη δημιουργία του πανελλαδικού Ε.Α.Μ .
Στην επόμενη συνεδρία δόθηκαν νέα στοιχεία για την κρητική χωροφυλακή, για το κάψιμο των φακέλων και για τις προσπάθειες αυτονόμησης, που κατά καιρούς εμφανίζονται στην Κρήτη. Έγινε δεκτό, ότι οι σειρήνες της αυτονόμησης έρχονται στις δύσκολες καμπές της ιστορίας του έθνους μας και για το λόγο αυτό οφείλουμε να είμαστε υποψιασμένοι.
Στις επόμενες συνεδρίες πρωταγωνίστησε η ιστορία της εκπαίδευσης, η οποία σταδιακά έστω αναλαμβάνει το ποσοστό που της ανήκει στη γενική ιστορία. Η εκπαίδευση στην Κρήτη κατά τον 19° και τον 20 αιώνα πέρασε από την αίθουσα αυτή μεγαλόπρεπη και άφησε στο διάβα της πολλές σχετικές με αυτήν γνώσεις και πολύ σεβασμό για τους αγώνες όσων πάσχισαν γι’ αυτήν. Oι Α. Χουρδάκης, Μ. Πεπονάκης, Εμμ. Ανδρουλιδάκης, και πολλοί άλλοι αξιόλογοι ερευνητές βοήθησαν σ’ αυτό. Στις τρεις επόμενες συνεδρία; ακούστηκαν αξιόλογες εισηγήσεις σχετικές με το έργο του μεγάλου κρητικού συγγραφέα Ν. Καζαντζάκη, του Παντελή Πρεβελάκη και πολλών άλλων σημαντικών κρητικών και ελλήνων λογοτεχνών. Ο Μιχάλης Πασχάλης, η Αλεξάνδρα Ζερβού, ο Μιχάλης Τρούλης, η Ελπινίκη Νικολιδάκη και άλλοι φρόντισαν ώστε η ενημέρωση να είναι ευχάριστη και εποικοδομητική. Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε η εισήγηση του κ. Mπεv για τους λογοτέχνες του Ηρακλείου κατά την περίοδο του Μεταξά. Πόσο δηλαδή το δικτατορικό καθεστώς μπόρεσε και επηρέασε μερικούς από αυτούς. Την 11 η συνεδρία απασχόλησε η περίοδος της τουρκοκρατία; στην Κρήτη, η κοινωνική ζωή και κυρίως οι Τουρκοκρητικοί. Ιδιαίτερη εντύπωση προκάλεσε η εισήγηση της Μαρίας Σωρού για τις αγοραπωλησίες και τις εμπορικές συμβάσεις των κατοίκων της Σπιναλόγκας. Και η 12η συνεδρία έθιγε θέματα σχετικά με την τουρκοκρατία. Αρχικά ασχολήθηκε με τους πρόσφυγες και τις δυσκολίας που έζησαν στην Κρήτη μετά από τη μικρασιατική καταστροφή. Ο Γιώργης Φρυγανάκης με παραστατικό τρόπο και πλούσιο φωτογραφικό υλικό έφερε στο σήμερα τις τραγικές εκείνες μέρες. Εδώ πρέπει να ενταχθεί και η εισήγηση του Παναγιώτη Παρασκευά, που είχε διαβαστεί σε προηγούμενη συνεδρία. Στην ίδια συνεδρία πήρε θέση και η ύδρευση του Ηρακλείου και γενικά στη σημασία του νερού κατά τη συγκεκριμένη περίοδο, όπως το φρούριο της Σπιναλόγκας από το 1715, που έπεσε στους Τούρκους μέχρι τις αρχές του 190υ αιώνα. Η εισήγηση του Στρατή Παπαμανουσάκη για το κρητικό δίκαιο και τον συγκρητισμό ήταν ό, τι καλύτερο θα μπορούσε να ακουστεί. Σπάνια μπορεί να απολαύσει κανείς τόσο μεστό λόγο και τόσο υψηλής ποιότητας περιεχόμενο. Ενθουσιασμένοι οι εισηγητές και σύνεδροι πρότειναν κατά τη συζήτηση να θεωρηθεί η εισήγηση πρότυπο, για τις εισηγήσεις των μελλοντικών συνεδρίων. Στο τέλος της συνεδρίας προβλήθηκε ένα αξιόλογο ντοκιμαντέρ σχετικό με τους Τουρκοκρητικούς που υπάρχουν ακόμα στην Αλικαρνασσό και σε άλλες πόλεις της σημερινής Τουρκίας. Το απόγευμα της ίδιας μέρα έγινε στρογγυλή τράπεζα, με θέμα τη νεότερη ιστοριογραφία. Οι τέσσερις εισηγητές: Α. Χουρδάκης, Α. Αναστασόπουλος, Γ. Γρυντάκης, Γ. Γιγουρτσής, αναφέρθηκαν στη σχετική με την Κρήτη ιστοριογραφία του 19ου και 200υ αιώνα.
Ακούστηκαν πολλά για τα αρχεία που δεν έχουν ακόμα ερευνηθεί και για τις δυσκολίες που συναντούν οι ερευνητές για να τα προσεγγίσουν. Ακολούθησε εποικοδομητική συζήτηση με τους ακροατές και διατυπώθηκαν ενδιαφέρουσες προτάσεις. Στη 14η συνεδρία πρωταγωνίστησε η εκκλησιαστική και η μοναχική ζωή. Τα νέα στοιχεία που δόθηκαν ήταν σχετικά με τη μονή των Απεζανών, όπως και γενικότερα για τις συνδρομές και τις δυσκολίες καταβολής των εισφορών από τις σταυροπηγιακές μονές στο Πατριαρχείο. Οι πατριαρχικές απανταχούσες φαίνεται ότι ήταν στην ημερήσια διάταξη, όπως σήμερα οι φορολογικές. Αναφέρθηκαν επίσης πολλές προσωπικότητες του κλήρου που έδρασαν μέσα ή έξω από τα πλαίσια της εκκλησίας, όπως ο μητροπολίτης Συλλιγαρδάκης και ο καλόγερος Μητροφάνης. Μετά την ιστορία ήρθε στο προσκήνιο η λαογραφία, που κάλυψε τη 15η συνεδρία. Και τι δεν ακούστηκε σ’ αυτήν. Τα κανίσκια της χαράς και της παρηγοριάς. Τα κανίσκια ήταν τα δώρα σε τρόφιμα, φρούτα και πιοτά και τα πρόσφεραν στις μέρες της μεγαλύτερης, υποθετικά έστω, χαράς κάθε ανθρώπου, που είναι ο γάμος και της μεγαλύτερης λύπης για τους οικείους του, δηλαδή το θάνατο. Ακούστηκαν
πολλά για μαγικές συνταγές γραμμένες σε εκκλησιαστική γλώσσα και κρητική διάλεκτο, όπως και για μαγικά σύμβολα και γιτιές. Τους μαγικούς κώδικες μπορούσαν να διαβάζουν μόνο οι μυημένοι. Είναι τα ελευσίνια μυστήρια της Κρήτης ….
Οι μάσκες, που από μικροί χαιρόμαστε στο καρναβάλι, εδώ απέκτησαν επιστημονική υφή. Παρουσιάστηκαν πλείστα όσα είδη τους, σχήματα και υλικά κατασκευής τους, όπως ξύλα, κολοκύθες, κεφάλια ζώων, χαρτιά κ.ά. Διευκρινίστηκε, ότι η μάσκα δεν αλλοιώνει μόνο το πρόσωπο αλλά και την ταυτότητα αυτού που την φορά. Όταν την αφαιρέσει από το πρόσωπό του, επανέρχεται στην προηγούμενη ταυτότητα. Πρόκειται δηλαδή για μια προσωρινή αλλαγή ταυτότητας.
Η ιστορία και η τέχνη παραχώρησαν τη θέση τους κατά την 16η συνεδρία στην σύγχρονη κρητική τέχνη. Αξιόλογοι εισηγητές πρόβαλαν καταπληκτικά ζωγραφικά ιδίως έργα ανώνυμων και επώνυμων κρητικών καλλιτεχνών, αποδεικνύοντας, ότι οι παρακαταθήκες που άφησε στο νησί ο μεγάλος Δ. Θεοτοκόπουλος δεν πήγαν χαμένες. Πρώτη φορά έκανε την εμφάνισή του δυναμικά και το κρητικό κέντημα και άρεσε στο ακροατήριο. Οι δύο τελευταίες συνεδρίες αναφέρθηκαν στη μουσική, γλυπτική, περιβάλλον, κινηματογράφο και-αρχιτεκτονική, όπως και, γενικότερα, στη νεότερη και σύγχρονη πολιτιστική δημιουργία της Κρήτης. Οι εισηγητές ξεπέρασαν, όπως όλοι σας διαπιστώσατε, τον εαυτό τους και τους άξιζε το θερμό χειροκρότημα με το οποίο τους επιβραβεύσατε.
Μετά από όλα αυτά που ακούστηκαν στο Γ’ τμήμα και γνωρίζοντας ότι ανάλογα ακούσματα είχαμε και στα άλλα τμήματα, νομίζω ότι μπορώ κλείνοντας να
υποστηρίξω ότι το συνέδριο μας στέφθηκε, χάρη σε όλους εσάς, με πλήρη επιτυχία.
Σας ευχαριστώ όλους, ως Γενικός Γραμματέας του συνεδρίου, για την τιμή που
μας κάνατε να έρθετε κοντά μας αυτό το εφταήμερο και για τον. κόπο που
καταβάλατε για τις σπουδαίες εισηγήσεις σας. Θα ήταν χαρά μας να σας έχουμε και πάλι κοντά μας μετά πέντε χρόνια στο Ηράκλειο.»