[…] Έβλεπα το μυαλό των φτωχών αυτών Ελλήνων σαν ζωντανές επιγραφές, που χρησίμεψαν για να μας διαφυλάξουν τα ονόματα που μνημονεύει ο Θεόφραστος και ο Διοσκουρίδης. Επιγραφές που θα βαστάξουν περισσότερο από τα μάρμαρα γιατί ανανεώνονται καθημερινά, αντίθετα με τα μάρμαρα που σβήνουν και καταστρέφονται. Το είδος αυτό των επιγραφών θα κρατήσει μέσα στους αιώνες που έρχονται τα ονόματα πολλών φυτών, γνωστών στους Έλληνες που ζήσανε σε καιρούς πιο σοφούς και πιο ευτυχισμένους […]
Relation d’ un voyage au Levant. 1717 
Το παραπάνω κείμενο ανήκει στον Γάλλο περιηγητή J. Pitton de Tourneford που το 1701 περιόδευσε σε ολόκληρη την Κρήτη προκειμένου να εντοπίσει τα θεραπευτικά και φαρμακευτικά φυτά του Νησιού. Σύμφωνα με τον ίδιο λοιπόν κατάφερε να εντοπίσει περισσότερα από 500 είδη. Και αυτό γιατί είχε την αμέριστη και έμπρακτη συμπαράσταση των ντόπιων. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι οι Κρητικοί και ιδιαίτερα αυτοί της υπαίθρου, έχουν άμεση σχέση με την γνώση των φυτών – βοτάνων.
Δίκταμος σε γλάστρα αναδεικνύει τη φυσική του ομορφιά
Γράφει ο Λευτέρης Κορνάρος
Δίκταμος. Ο Κρητικός βασιλιάς των αρωματικών φυτών
Ένα από τα παραπάνω φυτά είναι και ο Δίκταμος. Σήμα κατατεθέν του νησιού μας καθώς πρόκειται για πολύ γνωστό αρωματικό αυτοφυές και ενδημικό φυτό της Κρήτης. Το όνομα «Δίκταμνος» κατά πάσα πιθανότητα προέρχεται από την λέξη ¨Δίκτη¨, η οποία είναι οροσειρά του νομού Λασιθίου, όπου και φύεται, και την λέξη θάμνος (Δίκταμος = Θάμνος της Δίκτης).
Ανήκει στην κυριότερη οικογένεια αρωματικών φυτών, στα χειλανθή φυτά (οικογένεια Lamiaceae) στο γένος Origanum και στο είδος dictamnus L. Άλλες ονομασίες είναι έρωντας, ατίταμος, τίταμος δίταμο, στοματόχορτο, σταματόχορτο, στομαχόχορτο, σταθόρι και στομαχοβότανο.
Οι ιστορικές αναφορές για αυτόν είναι αμέτρητες. Ο Αριστοτέλης, ο Θεόφραστος, ο Ιπποκράτης ο Κώος, ο Πλούταρχος, ο Διοσκουρίδης, ο Γαληνός καθώς επίσης και οι M.T. Cicero, o Virgilius και πολλοί ακόμα φημισμένοι αρχαίοι Έλληνες και μη έχουν κάνει αναφορές στον δίκταμο. Συγκεκριμένα ο Αριστοτέλης αναφέρει: «…πολλά δε και των άλλων ζώων των τετραπόδων ποιεί την βοήθειαν αυτοίς φρονίμως, επεί και εν Κρήτη φάσι τας αίγας τας αγρίας, όταν τοξευθώσι, ζητειν τον δίκταμνον δοκεί δε τούτον εκβλητικόν είναι των τοξευμάτων εν τω σώματι…». Αν μεταφράσουμε το παραπάνω, καταλαβαίνουμε ότι ακόμα και τα ζώα της Κρήτης είχαν γνώση της θεραπευτικής ικανότητας του δίκταμου καθώς όπως λέει ο Αριστοτέλης, οι αίγες της Κρήτης όταν τραυματίζονταν από βέλος τόξου έψαχναν δίκταμο για να φάνε, καθώς βοηθούσε στην αποβολή του βέλους από το σώμα τους. Αυτό είχε κατά νου του ο Dupper και το 1668 προσπάθησε να το απεικονίσει με απόλυτη επιτυχία όπως φαίνεται και στην εικόνα.
Πληγωμένος αίγαγρος που τρώει δίκταμο για να εκβάλει το βέλος
όπως απεικονίσθηκε από τον Dupper (1668)
Σύμφωνα με την μυθολογία, ο Αινείας , γιος της θεάς Αφροδίτης οφείλει την ζωή του στον δίκταμο: Μετά από την μάχη στην Τροία, ο Αινείας πήγε στην Ιταλία και συνδέθηκε με την ίδρυση της Ρώμης. Σε μια από τις πιο κρίσιμες μονομαχίες που έδωσε εκεί πληγώθηκε βαριά. Κατά τον Βιργίλιο λοιπόν, η Αφροδίτη έτρεξε γρήγορα στην Κρήτη, έκοψε δίκταμο και με αυτόν τον γιάτρεψε. Στον αρχαίο κόσμο το συγκεκριμένο βότανο ήταν αφιερωμένο στην θεά που βοηθούσε τις γυναίκες να γεννήσουν, την θεά του τοκετού δηλαδή, την Ειλειθυία ή Ελεύθια. Για αυτόν λόγο και ο Ιπποκράτης αποκαλεί το φυτό «ωκυτόκιον» (διευκολύνει τον τοκετό) ενώ ο Διοσκουρίδης πίστευε ότι αποβάλλει τα νεκρά έμβρυα. Πάντως με το πέρασμα του χρόνου την θεά Ελεύθια θα διαδεχθεί η θεά Άρτεμη. Μάλιστα οι αρχαίοι παρίσταναν αγάλματα της θεάς Άρτεμης με στεφάνι από δίκταμο.
Ο δίκταμος έχει πλούσια θεραπευτική δράση. Περιέχει ουσίες που είναι κατά 50 φορές ισχυρότερες από την πενικιλίνη. Είναι, λοιπόν, γνωστό ότι βοηθά σε παθήσεις ρευματισμών και αρθριτικών, στην κυκλοφορία του αίματος, στην δυσεντερία, σε παθήσεις των νεύρων και των ελκών, σε πονοκεφάλους, είναι αντισηπτικό του στόματος(εξ’ ου και η ονομασία στοματόχορτο) και των πληγών ενώ βοηθά στην διευκόλυνση της κύησης. Επίσης στην Γαλλία ο δίκταμος χρησιμοποιείται μαζί με άλλα βότανα για την παραγωγή ειδικού παρασκευάσματος, κατά της διάρροιας, του λεγόμενου Diascordium.
Ερωντάδες (συλλέκτες δίκταμου)
Η διαδικασία συγκομιδής του δίκταμου
Η συγκομιδή του δίκταμου είναι μια διαδικασία επαναλαμβανόμενη τρεις ή ακόμα και τέσσερις φορές τον χρόνο. Το φυτό είναι έτοιμο να συγκομισθεί λίγο πριν αρχίσει η έκπτυξη των ανθέων και συγκεκριμένα όταν ο βλαστός ¨ανέβει¨ και εμφανιστούν τα βράκτια (παράνθια) φύλλα. Αυτό επιβάλλεται να γίνεται την συγκεκριμένη περίοδο γιατί τα φύλλα του φυτού είναι πολύ πλούσια σε αιθέριο έλαιο. Θέτοντας χρονικά όρια η περίοδος συγκομιδής του δίκταμου αρχίζει, το δεύτερο δεκαήμερο του Μαΐου στις πρωιμότερες περιοχές έως τις αρχές του Ιουλίου, στις πιο όψιμες περιοχές. Σύμφωνα με την λαογράφο Ευαγγελία Φραγκάκη, η συλλογή του δίκταμου θα πρέπει να διενεργείται μετά του Προφήτη Ηλία (20 Ιουλίου), για να είναι «λαδωμένος». Ωστόσο την ημέρα της αγίας Μαρίνας ο έρωντας έχει πολύ ¨θυμό¨ και ο αέρας που τον περιβάλλει «αρπά κι’ ανάφτει κι’ όποιος θωρεί τη λάψη». Γι’ αυτό λένε κιόλας πως αν ανάψεις ένα σπίρτο κοντά σε δίκταμο τις μέρες αυτές πιάνει αμέσως φωτιά. Η διαδικασία συγκομιδής του δίκταμου μπορεί να συνεχίζεται καθ’ όλους τους θερινούς μήνες έως ακόμα και τα τέλη του Οκτώβρη.
Συλλογή αυτοφυούς δίκταμου σε απόκρημνες περιοχές
Η απειλή της εξαφάνισης!
Εύλογα κάποιος θα μπορούσε να αναρωτηθεί, πως είναι δυνατόν ένα τόσο σκληρό φυτό που φυτρώνει ακόμα και στις πιο άγονες περιοχές να αποτελεί ταυτόχρονα και ευαίσθητο φυτό. Και όμως! Ο αυτοφυής δίκταμος έχει χαρακτηρισθεί από το Συμβούλιο της Ευρώπης ως «ευαίσθητο φυτό», καθώς ο αριθμός των υπαρχόντων αυτοφυών φυτών είναι μικρός. Ο κυριότερος εχθρός του αυτοφυούς δίκταμου που τον απειλεί με εξαφάνιση είναι ο άνθρωπος. Και αυτό γιατί. Οι καλές τιμές που προσφέρονταν για την αγορά δίκταμου από τους εμπόρους έστρεψαν τα βλέμματα πολλών χωρικών, οι οποίοι επιδόθηκαν με μεγάλο ζήλο αλλά και μεγάλο κίνδυνο για την ζωή τους, στην συλλογή του αυτοφυούς δίκταμου. Μάλιστα οι συλλέκτες αυτοί στην Κρήτη είναι γνωστοί με το όνομα «ερωντάδες» που προέρχεται από την κοινή ονομασία του φυτού «έρωντας».
Καλλιέργεια δίκταμου
Η χρήση του στη ποτοποιεία
Όπως είναι λογικό, ένα φυτό σαν τον δίκταμο με τόσο ευχάριστο και εξαίσιο άρωμα δεν θα μπορούσε να μην προσεγγίζει τα βλέμματα των ποτοποιών. Είναι πάρα πολλές οι εταιρίες που παρασκευάζουν ποτά το άρωμα των οποίων οφείλεται σε κάποιο βαθμό, στο γεγονός ότι περιέχουν εκχυλίσματα δίκταμου. Ακόμα πιο συγκεκριμένα ο δίκταμος χρησιμοποιείται στην παρασκευή βενεδικτίνης αλλά και στην παρασκευή ποτών του ιταλικού οίκου Martini & Rosi. Επίσης το αιθέριο έλαιο του δίκταμου, το δικταμέλαιο όπως αλλιώς λέγεται χρησιμοποιείται και για τον αρωματισμό διαφόρων άλλων ηδύποτων, κυρίως του βερμούτ.
Τα αρωματικά φυτά είναι πραγματικά φάρμακα! Με φυσικές θεραπευτικές ιδιότητες. Έτσι κατά πως φαίνεται, η φύση κρύβει πάντα κάποιο μυστικό, που ακόμα και αν δεν μπορούμε να το αποκρυπτογραφήσουμε απόλυτα, τουλάχιστον είμαστε σε θέση να βλέπουμε τα αποτελέσματα του. Για το λόγο αυτό ας επιλέξουμε λοιπόν και μια φορά το φαρμακείο της γωνίας!